18 Kʒala 2026 - Sabat̆oni


Ndğaneri nozit̆a: Oxorzasuzi k̆oçi t̆angalasuzi puci numgvas.
Günün sözü: Kadınsız erkek, çıngırağı olmayan inek gibidir.
Gramer 29 - Hal değişme fiili

29

hal değişme fiili

29.       Hal Değişme Fiili

Madde 11.’de anlatıldığı gibi Hal değişme fiillerinin Emir kipi, Yasak kipi, Yeterlik kipi ve Tecrübe kipi bulunmamaktadır.

Burada, Lazcada çok sayıda bulunan Hal değişme fiillerinden bazı örnekler verilmiştir.

29.1.    Moʒ̆ondun: beğeniyor

Perfekt biçimi şöyledir

Moʒ̆ondu: beğendi

 

Türkçe tercümesi Di’li geçmiş zaman

Lazcada Hal değişme fiillerinin Perfekt biçimi, özneye ait eski hal değişerek yeni bir halin meydana geldiğini ifade etmektedir. Aynen Türkçe karşılığında da olduğu gibi Lazca olarak “beğendim” diyen kişi şu anda artık o şeyi “beğeniyor” durumdadır. Yani bir hal değişimi gerçekleşmiştir.

 

Lazca “beğenmek” fiilinin Emperfekt sade biçimi (Şimdiki zaman) “momʒ̆ondun” ise “genelde o şeyi severim, beğenirim” anlamına gelmektedir.

29.1.1.  Çekim

Emperfekt Perfekt
momʒ̆ondun momʒ̆ondu
mok̆ʒ̆ondun mok̆ʒ̆ondu
moʒ̆ondun moʒ̆ondu
momʒ̆onduran ~ momʒ̆ondunan momʒ̆ondes ~ momʒ̆ondey
mok̆ʒ̆onduran ~ mok̆ʒ̆ondunan mok̆ʒ̆ondes ~ mok̆ʒ̆ondey
moʒ̆onduran ~ moʒ̆ondunan moʒ̆ondes ~ moʒ̆ondey

29.1.2.  Sözdizimi

Bu, Datif özneli yalın tümleçli {dö.ytl} fiildir.
Özne (beğenen kişi) : Datif
Tümleç (beğenilen) : Yalın

Ham bozomota moʒondu-i? Bu kızı beğendin mi?

Momʒ̆ondu. Beğendim.

Bozomotas si moʒ̆ondu-i? Kız seni beğendi mi?

Artik̆arti moʒ̆ondes. Birbirini beğendiler.

29.2.    Goç̆ondrun ~ Goç̆k̆ondun : unutuyor

Perfekt biçimi şöyledir

Goç̆ondru ~ goç̆k̆ondu: unuttu

Türkçe tercümesi Di’li geçmiş zaman (unuttu) iken İngilizce karşılığı Şimdiki perfekt (has forgotten) olur.

Bu, hem özneye göre hem tümlece göre çekim yapan fiillerden biridir.

29.2.1.  Özneye göre çekim

Emperfekt  
Batı Doğu
gomoç̆ondrun gomoç̆k̆ondun
gogoç̆ondrun gogoç̆k̆ondun
goç̆ondrun goç̆k̆ondun
gomoç̆ondruran ~ gomoç̆ondrunan gomoç̆k̆ondunan
gogoç̆ondruran ~ gogoç̆ondrunan gogoç̆k̆ondunan
goç̆ondruran ~ goç̆ondrunan goç̆k̆ondunan

Perfekt  
Batı Doğu
gomoç̆ondru gomoç̆k̆ondu
gogoç̆ondru gogoç̆k̆ondu
goç̆ondru goç̆k̆ondu
gomoç̆ondres gomoç̆k̆ondes
gogoç̆ondres gogoç̆k̆ondes
goç̆ondres goç̆k̆ondes

29.2.2.  Sözdizimi

{dö.ytl}
Özne (unutan kişi) : Datif
Tümleç (unutulan nesne) : Yalın

29.2.3.  Tümlece göre çekim

Önce aşağıdaki örneklere bakınız

Arkabi

Hemuz ma goboç̆k̆ondi. O beni unuttu.

Hemuz si goç̆k̆ondi. O seni unuttu.

Hemuz heya goç̆k̆ondu. O onu unuttu.

Hemuz çku goboç̆k̆ondit. O bizi unuttu.

Hemuz tkva goç̆k̆ondit. O sizi unuttu.

Hemuz hemtepe goç̆k̆ondes[1]. O onları unuttu.

Yukarıda görüldüğü gibi bu fiilde Şahıs öneki “-b-” yalın durumda bulunan tümlecin 1. şahıs olduğunu, ayrıca Şahıs sonekleri “-i, -i, -u, -it, -it, -es” tümleçlerin şahıs ve sayısını (tekil, çoğul) göstermektedir.

29.3.    Ak̆omanden ~ G(v)anç̆elen : özlüyor 

29.3.1.  Ak̆omanden [Batı]

{dö.ytl}
ak̆omanden : özlüyor
ak̆omandu : özledi

Perfekt biçimin Türkçe tercümesi (özledi) “Di’li geçmiş zaman”dır. İngilizce karşılığı “present progressive tense” olur. Hal değişme fiillerinin hepsinde olduğu gibi Lazca çekim sistemi ile diğer dillerin çekim sistemi arasındaki tercüme paralel olmamaktadır.

29.3.1.1.    Özneye göre çekim

Emperfekt Perfekt
mak̆omanden mak̆omandu
gak̆omanden gak̆omandu
ak̆omanden ak̆omandu
mak̆omanderan ~ mak̆omandenan mak̆omandes ~ mak̆omandey
gak̆omanderan ~ gak̆omandenan gak̆omandes ~ gak̆omandey
ak̆omanderan ~ ak̆omandenan ak̆omandes ~ ak̆omandey

29.3.1.2.    Sözdizimi

Özne (özleyen kişi) : Datif

Tümleç (özlenen) : Yalın

29.3.1.3.    Tümlece göre çekim

Himus ma vak̆omandi. O beni özledi.

Himus si ak̆omandi. O seni özledi.

Himus him ak̆omandu.O onu özledi.

Himus şk̆u vak̆omandit. O bizi özledi.

Himus t̆k̆va ak̆omandit. O sizi özledi.

Himus hini ak̆omandu[2]. O onları özledi.

29.3.2.  Gvanç̆elen ~ ganç̆elen [Doğu]

{dö.ytl}
gvanç̆elen ~ ganç̆elen : özlüyor
gvanç̆elu ~ ganç̆elu : özledi

29.3.2.1.    Özneye göre çekim

Emperfekt Perfekt
gomanç̆elen gomanç̆elu
goganç̆elen goganç̆elu
gvanç̆elen ~ ganç̆elen gvanç̆elu ~ ganç̆elu
gomanç̆elenan gomanç̆eles
goganç̆elenan goganç̆eles
gvanç̆elenan ~ ganç̆elenan gvanç̆eles ~ ganç̆eles

29.3.2.2.    Sözdizimi

 

Özne (özleyen kişi) : Datif

Tümleç (özlenen) : Yalın

29.3.2.3. Tümlece göre çekim

Hemuz ma gobanç̆eli. O beni özledi.

Hemuz si g(v)anç̆eli. O seni özledi.

Hemuz heya g(v)anç̆elu.O onu özledi.

Hemuz çku gobanç̆elit. O bizi özledi.

Hemuz tkva g(v)anç̆elit. O sizi özledi.

Hemuz hemtepe g(v)anç̆elu[3]. O onları özledi.

29.3.   Gvaşinen: hatırlıyor

{dö.ytl}
gvaşinen : hatırlıyor
gvaşinu : hatırladı

Bu fiilin perfekt biçimi (hatırladı) şimdiki halini anlatmaktadır. Dolayısiyle İngilizce tercümesi Şimdiki zaman’dadır.

29.3.1.   Özneye göre çekim

Emperfekt Perfekt
gomaşinen gomaşinu
gogaşinen gogaşinu
gvaşinen gvaşinu
gomaşineran ~ gomaşinenan gomaşines ~ gomaşiney
gogaşineran ~ gogaşinenan gogaşines ~ gogaşiney
gvaşineran ~ gvaşinenan gvaşines ~ gvaşiney

29.3.2.  Sözdizimi

Özne (hatırlayan kişi) : Datif

Tümleç (hatırlanan) : Yalın

 

29.3.3.  Tümlece göre çekim

Atina

Himus ma govaşiner. O beni hatırlıyor.

Himus si gvaşiner. O seni hatırlıyor.

Himus him gvaşinen.O onu hatırlıyor.

Himus şk̆u govaşinert. O bizi hatırlıyor.

Himus t̆k̆va gvaşinert. O sizi hatırlıyor.

Himus hini gvaşinen. O onları hatırlıyor.

Örnek(Evuli) 

Aşelas k̆at̆a ç̆umanişe ma gvaşinen. Aşela her sabah beni hatırlıyor.

Loyas si gvaşinen-i ? Loya seni hatırlıyor mu?

Loyas si var gvaşinen-i ? Loya seni hatırlamıyor mu ?

Didi-şk̆imi p̆anda gomaşinasere. gyu. Babaannemi her zaman hatırlayacağım.

Ma si kogomaşinu. Ben seni hatırladım.

29.4.   Amşk̆orinen/ Amşk̆irinen : Acıkmaya başlıyor

Datif özneli Boş tümleçli fiil

amşk̆orinen : acıkmaya başlıyor
amşk̆orinu : acıktı

Bu fiilin perfekt biçimi “acıkmaya başladı” demek değildir.

29.4.1.  Çekim

Emperfekt(Batı) Perfekt(Batı)
mamşk̆orinen mamşk̆orinu
gamşk̆orinen gamşk̆orinu
amşk̆orinen amşk̆orinu
mamşk̆orineran ~ mamşk̆orinenan mamşk̆orines ~ mamşk̆oriney
gamşk̆orineran ~ gamşk̆orinenan gamşk̆orines ~ gamşk̆oriney
amşk̆orineran ~ amşk̆orinenan amşk̆orines ~ amşk̆oriney

29.4.2.  Sözdizimi

Özne (acıkan kişi) : Datif

Bazen “Boş tümleç” denebilen kelime cümle içinde bu fiilin önünde Yalın durumda bulunur. Örnek: “cari mamşk̆orinu: ben [yemek] acıktım”.

29.5.   Ambinen ~ Auminen: Susamaya başlıyor

Datif özneli Boş tümleçli fiil

ambinen ~ auminen : susamaya başlıyor
ambinu ~ auminu : susadı

Bu fiilin perfekt biçimi “susamaya başladım” demek değildir.

Emperfekt(Batı) Perfekt(Batı)
mambinen mambinu
gambinen gambinu
ambinen ambinu
mambineran ~ mambinenan mambines ~ mambiney
gambineran ~ gambinenan gambines ~ gambiney
ambineran ~ ambinenan ambines ~ ambiney

ʒ̆ari mambinu. Susadım.

ʒ̆ari gambinu-i? Susadın mı?

ʒ̆ari var gambinu-i? Susamadın mı?

Emperfekt(Doğu) Perfekt(Doğu)
mauminen mauminu
gauminen gauminu
auminen auminu
mauminenan maumines
gauminenan gaumines
auminenan aumines

29.6.   Dvanç̆inen ~ D(v)aç̆k̆inden : Yorulmaya başlıyor.

{dö.tsz}
dvanç̆inen ~ d(v)aç̆k̆inden : yorulmaya başlıyor
dvanç̆inu ~ d(v)aç̆k̆indu : yoruldu

Bu fiilin Perfekt biçimi “yorulmaya başladı” demek değildir.

Çekim

Emperfekt(Batı) Perfekt(Batı)
domanç̆inen domanç̆inu
doganç̆inen doganç̆inu
dvanç̆inen dvanç̆inu
domanç̆ineran ~ domanç̆inenan domanç̆ines ~ domanç̆iney
doganç̆ineran ~ doganç̆inenan doganç̆ines ~ doganç̆iney
dvanç̆ineran ~ dvanç̆inenan dvanç̆ines ~ dvanç̆iney
Emperfekt(Doğu) Perfekt(Doğu)
domaç̆k̆inden domaç̆k̆indu
dogaç̆k̆inden dogaç̆k̆indu
d(v)aç̆k̆inden d(v)aç̆k̆indu
domaç̆k̆indenan domaç̆k̆indes
dogaç̆k̆indenan dogaç̆k̆indes
d(v)aç̆k̆indenan d(v)aç̆k̆indes

29.7.   Açinden ~ Açkinden : (Şu sıralar) hapşırıyor.

{dö.tsz}
açinden ~ açkinden : (şu sıralar) hapşırıyor
açindu ~ açkindu : (az önce) hapşırdı

Lazcada bu fiil biçim bakımından Hal değişme fiilidir. İstem dışı meydana gelip bastırılamıyan fizyolojik bir tepki olduğu için Hareket fiilleri arasında yer almamaktadır.

Çekim

Emperfekt(Batı) Perfekt(Batı)
maçinden maçindu
gaçinden gaçindu
açinden açindu
maçinderan ~ maçindenan maçindes ~ maçindey
gaçinderan ~ gaçindenan gaçindes ~ gaçindey
açinderan ~ açindenan açindes ~ açindey
Emperfekt(Doğu) Perfekt(Doğu)
maçkinden maçkindu
gaçkinden gaçkindu
açkinden açkindu
maçkindenan maçkindes
gaçkindenan gaçkindes
açkindenan açkindes

29.8.   Gvaren[4] : (Doğa üstü bir varlıktan dolayı) korkuya kapılıyor.

{dö.tsz}
gvaren : (doğa üstü bir varlıktan) korkuya kapılıyor
gvaru : (doğa üstü bir varlıktan) korkuya kapıldı

Çekim(Atina)

Emperfekt Perfekt
gomaren gomaru
gogaren gogaru
gvaren gvaru
gomareran gomares
gogareran gogares
gvareran gvares

[1] “goç̆k̆ondes” yerine “goç̆k̆ondu” biçimi de gözlemlenmiştir.

[2] “ak̆omandu” yerine “ak̆omandes” biçimi de gözlemlenmiştir.

[3] “g(v)anç̆eles” biçimi de gözlemlenmiştir.

[4] “gvaren”: Bu kelimenin tam Türkçe karşılığı bulunamamıştır. Kabaca doğa üstü varlıklara karşı korkuya kapılma duygusunu ifade eder.


Mjora.Com Sözlük