31

kopula fiili

31.  Kopula^[1] Fiili

Türkçede varlık ifade eden “var, yok” kelimeleri ile “-im, -sin, -dir...” ekleri (kopula = koşaç) farklıdır.

Lazcada ise, aynen İngilizce, Fransızca, Almanca gibi dillerde de olduğu gibi, varlık ifade eden fiil kopula işlevini de yapmaktadır.

Lazca varlık-kopula fiili varlık fiili olarak kullanıldığında çoğu zaman Mamtinoba^[2] “ko-” ekini alır. Kopula olarak kullanıldığında Mamtinoba ile başlamaz.

31.1. Varlık-Kopula fiili

31.1.1.  Çekim

Tablo 36: Varlık-kopula fiili Sade emperfekt

* “So: nerede” kelimesinin arkasında “‘re, ‘ret, ‘ran, ‘rer, ‘rertu, ‘nan ” şeklinde söylenir. “So’re: neredesin ?” gibi.
Not 1 : Lazca Doğu diyalektlerindeki 2. ve 3. şahıs biçimleri “ Mi(n): kim, Mu(n): ne” kelimelerinin arkasına geldiğinde “ore, oren, oret, orenan” şeklinde söylenir: Min ore ? Kimsin; Mun oren? Nedir? gibi.
Not 2 : Bu tablodaki /r/ fonemi yöreye göre bazen /y/ gibi telaffuz edilir, bazen de yutulur. Bu durum bütün biçimler için geçerlidir.

Tablo 37: Emperfekt geçmiş zaman

Tablo 38: İstek kipi

Tablo 39: Gelecek zaman

31.1.2.  Kullanım(Oxmaru)

31.1.2.1. Varlık fiili olarak

{yö.tsz} Yalın özneli tümleçsiz fiil

► Ma vore. Ben varım, ben mevcudum.
► Ma kovore. Ben varım, ben mevcudum.
► Ğormot̆i kon. Tanrı vardır.
► Mjora koren.Güneş vardır.
► K̆ap̆k̆ap̆i var on.“K̆ap̆k̆ap̆i^[3] yoktur.
► Ç̆ink̆a va ren-i ? “Ç̆ink̆a”^[4] yok mudur?
► P̆ot̆e ort̆i-i ? Sen hiç var mıydın ?; Sen hiç yaşadın mı ?(Ölü birine söylenir.)

31.1.2.2. Bulunduğu yeri bildirme fiili olarak

{yö.lok} Yalın özneli Lokatif tümleçli fiil

► Si so re? Nerdesin ?
► Ma oxoris vore. Ben evdeyim.
► Çxomi ğalis ren. Balık derededir.
► Nana nak on ? Anne nerededir ?
► Nana ont̆ules ren-i ? Anne tarlada mıdır ?
► Xoci bak̆is va ren-i ? Öküz ahırda değil mi ?

31.1.2.3. Kopula olarak

{yö.yyk} Yalın özneli Yalın yüklemli fiil

► Ma Lazi vore. Ben Laz’ım.
► Ma Lazi bore. Ben Laz’ım.
► Ma xvala var vore. Ben yalnız değilim.
► Si min ore ? Sen kimsin ?
► Aşela bere ren. Aşela çocuktur.
► Tanura min oren ? Tanura kimdir ?

31.2.      Ğirs : Değerindedir.

{yö.dyk} Yalın özneli Datif yüklemli fiil

Örnek (Evuli)

Atina {yö.dyk}

► Him mutis va(r) ğirs. O, hiçbir şeye değmez.
► Himus muti var ğirs.Ona, hiçbir şey değmez (Hiçbirşey, onun değerinde, tutarında değil.)
► Ham oşk̆uris xut lira koğirs. Bu elma beş lira değer, eder.
► Ham oşk̆uris xut lira ğirs-i ? Bu elma beş lira eder mi ?
► Ham oşk̆uris xut lira va(r) ğirs-i ? Bu elma beş lira etmez mi ?
► Ham dixas nak̆u ğirs ? Bu arazi nekadar değer/ eder ?

[1] Kopula: (<lat. copula) Türkçe gramerde “koşaç” denilir.
[2] Mamtinoba için bkz. 34.
[3] K̆ap̆k̆ap̆i: Öcü
[4] Ç̆ink̆a: Laz mitolojisinde bir kahraman