33

kök öneki

33.  Kök Öneki (P̆ricici)

Kök öneki, Özne ile Eylemden faydalanan (veya zarar gören) ve Eyleme maruz kalan arasındaki ilişkiyi belirten ektir.

Altı çeşit kök öneki vardır..

► ø-
► i-(1)
► i-(2)
► i-/ u-
► a-
► o-

33.1.    Yansız kök öneki

“ø-” ve “i- (1)”, özellikle Eylemden faydalanan kişinin bulunmadığını belirtirler.

Aldıkları yansız kök önekine göre fiiller iki gruba ayrılır.

Bildirme kipinde “ø-” alan fiil kökleri “i- (1)” kök önekini almazlar.

Bildirme kipinde “i- (1)” alan fiil kökleri, hiçbir zaman “ø-” ve “i- (2)” almazlar.

33.1.1.  p̆ricici “ ø- ”

► Ma dişk̆ape p̆t̆axum. Ben odun kırıyorum.

(Benim odun kırmam başkası için değil, sırf kendim için de değil. Kimseye de bir zararı yok)

► Ma dişk̆a p̆k̆vatum. Ben odun kesiyorum.

(Benim odun kesmem başkası için değil, sırf kendim için de değil. Kimseye de bir zararı yok)

► İsmanak xarmeli ʒadums. İsmana hastaya bakıyor.

(İsmana’nın hastaya bakması başkası için değil, kendisi için de değil. Kimseye de bir zararı yok)

► Emineʒ̆ak tipi şk̆orums. Emineʒ̆a çayır biçiyor.

(Emineʒ̆a’nın çayır biçmesi başkası için değil, kendisi için de değil. Kimseye de bir zararı yok)

33.1.2.   “ i-(1)”

“ i-(1)”in iki farklı kullanımı vardır:

(a)     Şahıslı fiillerin bir kısmında

(b)    Şahıssız fiillerin tümünde

► Ma vixap̆ar. atn. Ben konuşuyorum.

(Benim konuşmam başkası için değil, kendim için de değil. Kimseye de bir zararı yok. Kimsenin aleyhine de konuşmuyorum.)

► Hentepek disinapes. Viʒ̆. Onlar konuştular.
► Teona oput̆eşa igzalu. Teona köye gitti.

(Teona’nın köye (tarlaya) gitmesi başkası için değil, kendisi için de değil. Kimseye de bir zararı yok.)

► Hemuk ibiru. O şarkı söyledi.

(Onun şarkı söylemesi başkası için değil, kendisi için de değil. Kimseye de bir zararı yok.)

► İlven. Gidiliyor.
► İbgarinen. Ağlanıyor.
► İxap̆arinen. atn. Konuşuluyor.

33.2.     “ i-(2)”

Kök öneki “i-(2)”, Eylemi yapan kişinin eylemi sadece kendisi için (kendi çıkarı, faydası ya da zararı için) yaptığını gösterir.

► Ma mak̆vandes para meviçam. Ben dilenciye para veriyorm.(Benim para vermem aslında dilenci için değil, kendi sadakam içindir.)
► Hemuk ti ibonams. O (kendi) başını yıkıyor.
► Nanak gyari ixazirams. Anne kendisi için (kendisi yemek için) yemek hazırlıyor.
► Ma dişk̆a vit̆axam. Ben kendim için (sadece kendim kullanmak için) odun kırıyorum.
► Çkin mʒxuli viʒ̆ilamt. Biz kendimiz için (sadece kendimiz yemek için) armut topluyoruz.
► Hemuk ixvamams. O kendisi için dua ediyor.
► Hemuk ti dit̆axu. O kendi kafasını kırdı.

33.3.     “ i-/ u-”

Kök öneki “i-/ u-”nun üç ayrı kullanımı vardır:

(a)    Tecrübe kipinde

(b)   Bazı Hal fiillerinde

(c)    Eylemin başkası için (başkasını sevindirmek vs. için) veya başkasının yerine yapıldığını gösterir. Eylemin sonucu doğrudan başkasını etkiler. Etkilenen kişi Datif durumdadır.

Bu kök öneki, etkilenen kişi 1. ve 2. şahıs ise “i-” biçimini, üçüncü şahıs ise “u-” biçimini alır.

► Ma himus oxori ovuç̆vi. Ben onun evini yaktım.
► Omjorek^[1] ma oxori omiç̆u. Omjore benim evimi yaktı.
► Omjorek ma toma mixut̆orams. Omjore benim saçımı kesiyor.
► Omjorek si muti giʒ̆u-i? Omjore sana bir şey dedi mi?
► Ma si oxori ogiç̆vi. Ben senin evini yaktım.
► Ma nana-çkimis ʒ̆k̆ari para mebuçam. Ben annem için (annemin yerine) su parasını veriyorm.
► Hemuk da-muşis ti ubonams. O, kız kardeşinin başını yıkıyor.
► Nanak bere-muşis gyari uxazirams. Anne çocuğu için yemek hazırlıyor.
► Ma nanas dişk̆a vut̆axam. Ben annem için (annemin kullanması için) odun kırıyorum.
► Çkin p̆ap̆ulis mʒxuli vuʒ̆ilapt. Biz dedemiz için armut topluyoruz.
► Hemuk ğormot̆is uxvamams. O tanrıya dua ediyor.
► Ma nana-şk̆imis porça vuindram. Ben anneme “porça”^[2] satın alıyorum.

33.4.     “ a- ”

Kök öneki “a-”nın üç ayrı kullanımı vardır:

(a)    Yeterlik kipinde
(b)   Bazı Hal fiilleri ve Hal değişme fiillerinde
(c)     Bazı hareket fiillerinde, birini hedef alıp yapıldığını anlatır.

► Bere nana-muşis abgars. Çocuk annesine (annesini hedef alıp, annesi duysun diye) ağlıyor.
► Ma k̆at̆a limcis himus valer. Ben her akşam ona (sırf onun için, onu istediğim için) gidiyorum.
► Muk̆u ʒ̆ana’n himus govasver. Kaç yıldır ona hizmet ediyorum.
► Bere ʒ̆anaşe ʒ̆ana nana-muşis amorden. Çocuk seneden seneye (annesi için) büyüyor.
► Berepe p̆anda si dogampulert̆es. Çocuklar daima senden saklanırlardı.
► Bozomotina-şk̆imi k̆at̆a ndğas memagen. Küçük kızım her gün beni karşılamaya geliyor.
► Seris karmat̆eşe golovulurt̆aşa gomaren. Gece değirmenin yanından geçerken (doğa üstü bir varlık olabileceği düşüncesi ile) korkuya kapılıyorum.
► Txombuşi dişk̆a vorsi adven. Kızılağaç odunu iyi alevlenir.
► Daçxuri adu. Ateş alevlendi.
► Guri madven. Yüreğim tutuşuyor.
► Ma a morderi kva kogoyomantxu. Üzerime büyük bir taş düştü.
► Germas ma a mtuti memagu. Dağda bana bir ayı rastladı.
► Amseri ezmoces tolis maz̆iri./ Bu gece rüyada gözüme göründün.
► Amseri ezmoces tolis vaz̆iri./ Bu gece rüyada onun gözüne görünmüşüm.

33.5.     “o-”

Kök öneki “o-”, nesneli fiillerin bir kısmında ve ettirgen fiillerde bulunmaktadır.

► Nanak bere-muşis Lazuri dogurams. Anne çocuğuna Lazca öğretiyor.
► Badik livadi-muşis mʒxuli mşkvela dorgams. Yaşlı adam bahçesine armut fidanı dikiyor.
► Ma dovonç̆valam. Ben yere tükürüyorum.
► Nanak bere-muşi odiʒinams. Anne çocuğunu güldürüyor.
► Aşelak si godiʒinams. Aşela seni güldürüyor.
► Biç̆ik bozomota obgarinams. Erkek kızı ağlatıyor.
► Bozomotak si gobgarinams. Kız seni ağlatıyor.
► Nanak bere omordinams. Anne çocuğu büyütüyor.
► Oxorcak biç̆epes bozomota-muşi olimbapams atn. Kadın erkeklere kızını sevdiriyor.
► Hemuk ma p̆anda Lazuri mop̆aramitapams ark. O bana her zaman Lazca konuşturuyor.
► Mamguralek mamgurepes Lazuri onç̆arapams atn. Öğretmenler öğrencilere Lazca yazdırıyor.
► Omjorek Teonas noʒ̆ers. Omjore Teona’ya bakıyor.

Örnek (Evuli)

► Ma amutxa mağoden. Bana birşey oluyor.
► Si mu gağodu? Sana ne oldu?
► Si mu gağoden? Sana ne oluyor?
► Mitis mutu var ağoden. Kimseye birşey olmuyor.
► Domağodes! Bak şu başımıza gelene!
► Çkva mu mağodaset̆u! Başıma daha ne gelecekti!
► Mitis na-var ağoduşi mağodu. Kimsenin başına gelmeyen benim başıma geldi.