12

bildirme kipi emperfekt

12. Hareket Fiili: Bildirme Kipi Emperfekt[1]

12.1. Sade Emperfekt(Hustineri ora ~ Haʒ̆ineri ora)

12.1.1. Yapım

Açıklama
[*1] Mamtinoba: Mamtinoba,bu çalışmada Lazca fiillerin en başına gelen “o-, do-, menda-, ko-” eklerinin genel adı olarak önerilmiş Lazca bir terimdir. Türkçe tercümesi “Olumluluk vurgulama ekleri”dir. bkz. 29.
[*2] Fiil başı: Fiil başı, bu çalışmada “dolo-: dar ve dikine derinliği olan iç mekana”, “gama-: yatay derinliği olan kapalı iç mekandan dışarıya”, “go-: (1) etrafını, etrafına, (2) çarçabuk” gibi Lazca fiil öneklerinin genel adı olarak önerilmiş terimdir. Listesi için bkz. 41.
[*3]  Şahıs öneki: b-, v-, p-, p̆-, (m-)

a) Vuayel (a, i, o, u) önünde üç yöresel değişken (b-, v-, p̆-) vardır.
b) Konson önünde

b1) Konson iki-dudaksıl (p, p̆, b, m) ise ø- (Bu kurala uymayan yöresel veya kişisel istisnalar gözlemlenmiştir. Bu çalışmada bu konuda detaya inilmeyecektir.
b2) Konson iki-dudaksıl değilse

p̆-: Fırlatmalı konson (ç̆, k̆, q, t̆, ʒ̆) önünde
p-: Fırlatmasız sessiz konson (ç, f, k, s, ş, t, x, ʒ) önünde
b-: Sesli konson (c, d, g, ğ, j, l, n, r, v, y, z, z̆) önünde
(m-): “n” arkasında başka bir konson bulunduğunda, “b-” değişkeninin gerçekleşmesi beklenirken “b-n (+ konson)” yerine “m (+ konson)” meydana gelmektedir.

[*4] Kök öneki: Kök öneki özne ile Eylemden faydalanan veya Eyleme maruz kalan arasındaki ilişkiyi belirten ektir. bkz. 33.
[*5]Aspekt göstergesi
B tipi çekimde, “p” ile biten biçimleri Hopa (Xopa) ve Borçka-İçkale (Çxala) diyalektlerinde bulunmaktadır. -om, -op sadece Doğu diyalektlerinde; -em, -ep, genelde çok az sayıda fiilde bulunmaktadır ama, Arhavi'nin Pilarget, Sidere, Jin-Napşit köylerinde, ettirgen fiillerde kurallı olarak kullanıldığı gözlemlenmiştir. –im (psim, psim, psims gibi), -ip çok az sayıda fiilde Doğu diyalektlerinde vardır.
C tipi çekimde, “-mar” Çxala diyalektlerinde vardır.

Not: Bir fiilde kök öneki -ø- olduğunda aspekt göstergesi çoğu zaman –um, -up olur. Bu durumda ayrıca Arhavi, Hopa ve Borçka-İçkale'de –om, -op da olur.

Fiil “-ø-”dan başka kök öneki alıyorsa, aspekt göstergesi çoğu zaman –am, -up olur.

Tablo 23'de gösterildiği gibi, Batı ve Orta bölgelerinde konuşulan diyalektlerde çok az sayıda fiilde “p̆-” değişkeni gözlemlenmektedir. Bu diyalektler ile Doğu bölgelerinde konuşulan diyalektler arasında karşılaştırma yapıldığında Batı ve Orta bölgelerinde de eskiden var olan /q/ foneminin kaybolması ile geride /p̆/ foneminin kaldığı görülmüştür.

Örnek(Evuli)                                                                       

► p̆orom ark. p̆qorop xop. seviyorum
► p̆ilom ark. p̆qilop xop. vuruyorum, öldürüyorum

[*1] D tipi çekimde aspekt göstergesini her şahıs sonekinden ayırdetmek mümkün değildir. Ayrıca üçüncü şahıs çoğulda tabloda gösterildiği gibi yöresel değişkenleri vardır.

12.1.2. Çekim

12.1.2.1. A tipi çekim (aspekt göstergesi olmayan)

{eö.nsz}*
► ibgars atn. viʒ̆. ark.
► ibgay fur. arş.
► imgars xop. çxa.

Türkçe karşılığı: ağlıyor, ağlar

* Bu fiil Ergatif özneli nesnesiz fiildir (eö.nsz.). Eylemi yapan (=özne)* Ergatif durumda olup “-k” eki alır. Ancak, Çamlıhemşin ve Ardeşen diyalektlerinde Ergatif durum bulunmadığı için Yalın durumda olur.

{eö.nsz.}*
► incirs
► inciy fur. arş.

Türkçe karşılığı: gyu. uyuyor, uyur. yul. 1. uyuyor, uyur 2. yatıyor, yatar

* Bu fiil Ergatif özneli nesnesiz fiildir (eö.nsz.).

{yö.nsz.}*
► mç̆ims  atn.
► mç̆iy   fur. arş.
► mç̆ims viʒ̆. ark.
► mç̆ips xop.
► mç̆vips çxa.

Türkçe karşılığı: (yağmur) yağıyor, (yağmur) yağar

* Bu fiil Yalın özneli nesnesiz fiil (yö.nsz.)dir.

► Mç̆ima mç̆ims. Yağmur yağıyor.
► Mç̆vima mç̆vips. çxa. Yağmur yağıyor.

{eö.dnl}*
► oroms ark.
► qorops xop. çxa.

Türkçe karşılığı: seviyor

* Bu, Ergatif özneli Datif nesneli {eö.dnl} fiildir.

Not: Batı diyalektlerinde bu fiilin karşılığı hal fiilidir (bkz. 30). Çekim için bkz. 43.

12.1.2.2. B tipi çekim

Aspekt göstergesi “-um, -up”

{eö.ynl}*
► t̆axums atn. viʒ̆. ark.
► t̆axuy fur. arş.
► t̆axups xop. çxa.

Türkçe karşılığı: kırıyor, kırar

* Bu, Ergatif özneli Yalın nesneli {eö.ynl.} fiildir.

► Ma him p̆t̆axum. Ben onu kırıyorum.
► Himuk him t̆axums. atn. O onu kırıyor.
► Him himu t̆axuy. fur. arş. O onu kırıyor.

{eö.dnl}, {eö.ynl}
► ʒadums atn. viʒ̆. ark.
► ʒaduy fur. arş.
► ʒadups xop. çxa.gyu.
1. eö.dnl. (çocuk vs. geçici olarak) bakıyor
2. eö.ynl. (çocuk vs. sürekli) bakıyor, ilgileniyor
3. eö.dnl. deniyor, sınıyor. yul.eö.dnl. deniyor, sınıyor

eö.dnl. : Ergatif özneli Datif nesneli fiil
eö.ynl. Ergatif özneli Yalın nesneli fiil

Şahıs son eki“-am, -ap”

► ibğams ~ ibğay {eö.dnl.} kendini (kendisi için) tıraş ediyor

Not: Bu fiildeki “i” harfi eylemin kendisi için yapıldığını gösteren kök öneki (P̆ricici)'dir. Bundan dolayı tercümesi “kendimi, kendim için” şeklinde yazılmalıdır.

12.1.2.3. C tipi çekim

Şahıs son eki“ -mer, -mar ”

► uʒ̆omers ~ uʒ̆umers {eö.dnl.} o ona* söylüyor

Not: Yöreye göre bazen /r/ fonemi çok yumuşak söylenmekte ya da tamamen kaybolmaktadır.

* Bu fiilin birinci hecesindeki “u” harfi eylemin başkası için yapıldığını gösteren kök öneki (P̆ricici)'dir. Bundan dolayı tercümesi “başkasına, başkası için, başkasınınkini, başkasının yerine” şeklinde yazılmalıdır. bkz. 33.3.

12.1.2.4. D tipi çekim

Şahıs son eki“ –ur, -er ”

► ğurun {yö.nsz.} ölüyor, ölür

► imt̆en {yö.nsz} kaçıyor, kaçar

12.1.2.5. İki tip çekimi olan fiiller

► igzars ~ igzay ~ igzalams ~ igzalay ~ igzals {yö.nsz.} yürüyor; gidiyor

► mtums ~ mtun ~ mtuy ~ mtvims ~ mtvips {yö.nsz}(kar) yağıyor, yağar

► Mturi mtums. Kar yağıyor.
► Mturi mtun.
► Mtviri mtvims.
► Mtviri mtvips.

► t̆ik̆ums ~ t̆ik̆un[4] {yö.nsz} gyu. damlıyor

► ʒ̆ap̆ums ~ ʒ̆ap̆un ~ ʒ̆ap̆ups {yö.nsz} yul.  damlıyor

Örnekk(Evuli) 

► Berek ipoxnams. Çocuk emekliyor.
► Badik ilurams. Yaşlı adam uyukluyor.
► Nandidik beres Lazuri p̆aramitepe up̆aramitams[5]. ark. Büyük anne çocuğa Lazca masallar anlatıyor.
► Nana-çkimik ont̆ules lazut̆i xaçkums. yul. Annem bahçeye mısır ekiyor.
► Ziva ziva ʒk̆uni moşomixtams. viʒ̆. AArasıra sancılanıyorum.

12.1.3. Soru

Lazca fiillerin soru şekli bütün kip ve zamanlarda fiilin sonuna “-i ” eki konarak oluşturulur.

* Çamlıhemşin ve Ardeşen diyalektlerinde de soru şekli “t̆axums-i ?, p̆t̆axumt-i ?, t̆axumt-i ?”dir.

Örnek(Evuli) 

► T̆ik̆ums-i ? gyu. Damlıyor mu ?
► ʒ̆ap̆ums-i ? yul. Damlıyor mu ?
► ʒ̆ap̆un-i ? ark. Damlıyor mu ?
► Mç̆ima mç̆ims-i ? Yağmur yağıyor mu ?
► Mtviri mtvips-i ? xop. çxa. Kar yağıyor mu ?
► Germaşe dişk̆a si moğam-i ? Dağdan odunu sen mi getiriyorsun?
► Avlas lazut̆epe si dobğam-i ? Avluya mısırları sen mi döküyorsun ?
► Lazuri p̆arameti ik̆itxam-i ? yul. Lazca masal mı okuyorsun ?

Not: Türkçedeki “ben mi kırıyorum ?” soru biçimiyle “ben kırıyor muyum?” soru biçimi arasındaki ayrım Lazcada vurgu yoluyla yapılır. Vurgu eylemi yapanda ise “ben mi .... ? ” vurgu fiilde ise “... kırıyor muyum ?” anlamı çıkar.

12.1.4. Olumsuz(varenoba)

Lazca fiillerin olumsuz şekli, İstek kipi haricinde bütün kip[6] ve zamanlarda fiilden önce “var” edatı konarak oluşturulur.

* “Var” edatı konson önünde çoğu zaman “va” olarak telaffuz edilmektedir. Dolayısiyle her iki şekilde de yazılabilir.

Örnek(Evuli) 

► Var t̆ik̆ums. gyu. Damlamıyor.
► Var ʒ̆ap̆ums. yul. Damlamıyor.
► Var ʒ̆ap̆un. ark. Damlamıyor.
► Mç̆ima va(r) mç̆ims. Yağmur yağmıyor.
► Mtviri va(r) mtvips. xop. çxa. Kar yağmıyor.
► Germaşe dişk̆a si var moğam. Dağdan odunu sen getirmiyorsun.
► Avlas lazut̆epe si var dobğam. Avluya mısırları sen dökmüyorsun.
► Tkva mutu var ikomt. ark. Siz bir şey yapmıyorsunuz.

12.1.5.  Olumsuz soru

Örnek(Evuli) 

► Var t̆ik̆ums-i ? gyu. Damlamıyor mu ?
► Var ʒ̆ap̆ums-i ? yul. Damlamıyor mu ?
► Var ʒ̆ap̆un-i ? ark. Damlamıyor mu ?
► Mç̆ima va(r) mç̆ims-i ? Yağmur yağmıyor mu ?
► Mtviri va(r) mtvips-i ? xop. çxa. Kar yağmıyor mu ?
► Svara var ik̆itxam-i ? Kitap okumuyor musun ?
► Nana var z̆irem-i ? atn. Anneyi görmüyor musun ?
► Germaşe dişk̆a si var moğam-i ? Dağdan odunu sen getirmiyor musun?
► Avlas lazut̆epe si var dobğam-i ? Avluya mısırları sen dökmüyor musun ?
► Lazuri p̆arameti var ik̆itxam-i ? yul. Lazca masal okumuyor musun ?

12.2.  Emperfekt geçmiş zaman

Lazca Emperfekt geçmiş zaman, yaklaşık Türkçe gramerdeki “Geçmişte devam eden zaman”ı karşılamaktadır.

12.2.1.  Uzun biçim

[1] Lazcada fırlatmalı konson (örneğin /t̆/ ) önünde bulunan “genzel olmayan kapantılı konson” (örneğin /p/ ) fırlatmalı (örneğin /p̆/ ) olarak gerçekleşir.

[2] Zaman göstergesi “-t̆-” : Bu ek eylemin “şu anda gerçekleşmekte olmadığını” gösterir. Eylem ya “geçmişte gerçekleşiyordu” ya “umulmasına rağmen şimdiye kadar gerçekleşmedi” ya da “gelecekte gerçekleşmesi umuluyor.”

{eö.ynl}
► t̆axums atn. viʒ̆. ark.
► t̆axuy fur. arş.
► t̆axups xop. çxa.

kırıyor 

► ibgars ~ ibgay {eö.nsz.} ağlıyorum

Örnek(Evuli)

► Teonak ist̆ert̆u. yul. Teona oynuyordu.
► Si çku mçumert̆it*. yul. Sen bizi izliyordun.
► Ma dolonkunape bnaxumt̆i. gyu. Ben giyecekleri yıkıyordum.
► Şanak cari xaz̆irumt̆u. atn. Şana yemek hazırlıyordu.
► Şana do ma viʒadeburt̆it. sap. Şana ve ben çalışıyorduk.

* “Mçumert̆it” kelimesinin başındaki “m” Tümleç göstergesidir. bkz. 27.

Olumsuz(Varenoba)

Örnek(Evuli) 

► Teonak var ist̆ert̆u. yul. Teona oynamıyordu.
► Si çku var mçumert̆it. yul. Sen bizi izlemiyordun.
► Ma dolonkunape var bnaxumt̆i. gyu. Ben giyecekleri yıkamıyordum.
► Şanak cari var xaz̆irumt̆u. atn. Şana yemek hazırlamıyordu.
► Şana do ma var viʒadeburt̆it. sap. Şana ve ben çalışmıyorduk.

Soru

* Çamlıhemşin ve Ardeşen diyalektlerinde de bu şekildedir.

Örnek(Evuli) 

► Teonak ist̆ert̆u-i ?* yul. Teona oynuyor muydu ?
► Si çku mçumert̆it-i ? yul. Sen bizi izliyor muydun ?
► Ma dolonkunape bnaxumt̆i-i ? gyu. Ben giyecekleri yıkıyor muydum ?
► Şanak cari xaz̆irumt̆u-i ? atn. Şana yemek hazırlıyor muydu ?
► Şana do ma viʒadeburt̆it-i ? sap. Şana ve ben çalışıyor muyduk ?

* Soru eki “-i” önünde vuayel bulunduğunda bazen “y” telaffuz edilir, “ist̆ert̆u-yi ?” gibi.

Olumsuz soru

Örnek(Evuli) 

► Teonak var ist̆ert̆u-i ? yul. Teona oynamıyor muydu ?
► Si çku var mçumert̆it-i ? yul. Sen bizi izlemiyor muydun ?
► Ma dolonkunape var bnaxumt̆i-i ? gyu. Ben giyecekleri yıkamıyor muydum ?
► Şanak cari var xaz̆irumt̆u-i ? atn. Şana yemek hazırlamıyor muydu ?
► Şana do ma var viʒadeburt̆it-i ? sap. Şana ve ben çalışmıyor muyduk ?

12.2.2.  Kısa biçim

Emperfekt geçmiş zaman kısa biçim, sadece “gitmek” anlamına gelen fiillerde gözlemlenmektedir.

* Fiil kökünün “ø”, yani sıfır olması son derece ilginçtir. Lazcada bundan başka da fiil kökü sıfır olan, yani fiil kökü olmayan ve buna rağmen belli bir anlam taşıyan örnekler vardır. bkz. 42.3.

► Cevit̆t̆i. arş. İniyordum.
► Mevit̆t̆i. arş. Gidiyordum.
► Mebit̆i. viʒ̆. Gidiyordum.
► Gebit̆i. viʒ̆. ark. İniyordum.
► Bit̆i ark. Gidiyordum.
► İt̆es. ark. Gidiyorlardı.

12.2.3.  Emperfekt geçmiş zaman biçimi + “-şi”  [Doğu]

{eö.ynl}
► t̆axums atn. viʒ̆. ark.
► t̆axuy fur. arş.
► t̆axups xop. çxa.

kırıyor

Örnek(Evuli)

► Ar bgorup̆t̆işi jur komoxtu. Ben bir (tane) ararken iki (tane) geldi.
► Ulurt̆uşi, Germak̆oçi konagu. Giderken, Germak̆oçi'ye rastladı.
► Man ç̆it̆a vort̆işi onʒ̆elis bcant̆i. Ben küçükken beşikte yatıyordum.
► Eya noğaşa gyulut̆uşi ar bere koz̆i(r)u. O, çarşıya giderken bir çocuk gördü.
► Bureği mogimet̆işi gzas ar coğori komemagu. Böreği getirirken yolda bir köpeğe rastladım.
► Oktionas golobit̆işi ğoma; yalis oʒk̆ert̆i do inʒxort̆i ntoma. Dün Oktiona'ya doğru gittiğimde; sen aynaya bakıp saçını tarıyordun.

12.2.4.  Emperfekt geçmiş zaman + -şa

{eö.ynl}
► t̆axums atn. viʒ̆. ark.
► t̆axuy fur. arş.
► t̆axups xop. çxa.

kırıyor

Örnek (Evuli) 

► Ma dişk̆ape p̆k̆vatumt̆işa si nak ort̆i ? atn. Ben odunları kırarken sen neredeydin ? atn.
► Si irdet̆işa ma Mp̆olis vort̆i. atn. Sen büyürken ben İstanbul'daydım.
► Mç̆imt̆uşa opşa aşk̆urines. Yağmur yağarken çok korktular.
► Docinuşe vulurt̆işa ek̆na nit̆ak̆ulu. atn. Ben yatmaya giderken kapı çalındı.

12.2.5.  Emperfekt geçmiş zaman + şk̆ul

Arkabi-Pilarget

12.3.  Emperfekt “Doren”li geçmiş zaman

Emperfekt “Doren”li geçmiş zaman, Emperfekt geçmiş zaman arkasına yöreye göre “donu ~ don ~ do ~ doren ~ ren” edatı konarak oluşturulur.

Ayrıca, Xopa ve Çxala'da “-ere ~ -ele ~ -eren ~ een” biçimi de kullanıldığı gözlemlenmiştir, “gvak̆vi(r)ele (r)en”, moxte (r)en” gibi.

Not: Masallarda sık sık kullanılan “doren (yul.) ” edatı Türkçe masal çevirilerinde karşılığı “mış, muş ...” olmak zorundadır. Bu “doren” edatının “miş, muş ...” ekinin verdiği anlamı aynen karşıladığını ifade etmemektedir.

[1] Emperfekt: Gerçekleşip bitmemiş olan hareket veya hali anlatan biçimdir (<lat. imperfectus). Hareket ise, ya “genelde yapılır” ya “şimdi yapılıyor” ya da “geçmişte yapılıyordu”. Hal ise, ya “genelde öyledir” ya “şimdi öyledir” ya da “geçmişte öyle idi”.
[2] Tümleç göstergesi bkz. 26.
[3]  Aspekt: (<lat. aspectus.) Dilbilimde, Emperfekt, Perfekt gibi terimlerin genel adıdır.
[4] “damlıyor” anlamında “comç̆iy ~ gyomç̆ims” fiilini kullanan yöreler vardır.
[5] “up̆aramitams: ona anlatıyor” kelime başındaki “u-”, kök öneki'dir. bkz. 33.3.
[6] Olumlu ve olumsuz ayrımı olmayan Yasak kipi ve Emir kipinden burada söz edilmemiştir.