LAZ ŞARKILARI

   KONU BAŞLIKLARI

•  Melodi Versiyonları
•  Kıta Yapısı
•  Polifoni & Çalgılar

 

 Melodi Versiyonlar

Yakın zamana kadar notaya dökülmemiş olan bütün halk müziklerinde olduğu gibi, Laz şarkılarının ''Standart Formu'' yada ''Doğru Formu'' yoktur. Hem sözü, hem melodisi(bestesi, ezgisi), bölgeye göre de kişiye göre de değişebilir. Hatta aynı kişi aynı şarkıyı iki, üç, dört versiyon İle söyleyebilir.

Bir Örnek: Elimizde bulunan bantlarına göre, rahmetli Yaşar Turna, kendi yazdığı bilinen ''Atmacaş ora''(Arhavi) şarkısını söylerken her kıtaya tam aynı melodiyi vermez, la-fa yerine la-sol-fa, la-la-do-la yerine re-la-do-la gibi çeşitleme yaparak kıtalarını söylüyor, sonuçta hiçbir zaman aynı melodiyi iki kez söylememiştir. Ayrıca dilbilim bakımından ilginç birşey gözlemlenmektedir. Lazların çoğu, öğrendiği her Laz şarkısını kendi şivesine ''tercüme'' edip söyler.

Örnek:

Arhavi'li biri ''Va mporom-na, dotkvi''

Arhavi'li başka biri ''Var mporom-na, miʒvi''

Hopalı biri ''Var mqorop-na, miʒvi''

Pazarlı biri ''Var mgorum-na, miʒvi''

Şiir Melodi bağdaşımı

Laz geleneklerinde bir şiir, birkaç değişik melodi ile söylenebilir. Bunun yanısıra çok sayıda şiirin aynı melodi ile söylendiğide gözlenmektedir.

Örnek:
1- Bir şiir - birkaç melodi.
''Mzoğas dumani yulun'' (Hopa) şarkısı, üç çeşit melodi ile söylenir.

2- Birkaç şiir - Bir melodi.
''Amseri didi seri'' (Arhavi) şarkısı ile ''Muperi boyi giğun'' (A) (Arhavi) şarkısının melodisi tam aynıdır.

Melodi Grupları
Bazı şarkıların melodileri, tam aynı olmasalar da büyük benzerlikler göstermektedir. Ritm değişikliği yada iki üç nota farkı olmasına rağmen yapısı aynı olduğu tespit edilmektedir.

A grup:

• ''Ağustozi mulun atmacaş ora'' (A) (Arhavi),
• ''Ağustozi mulun atmacaş ora'' (B) (Arhavi),
• ''Ağustozi mulun atmacaş ora'' (C) (Arhavi),
• ''Ağustozi mulun atmacaş ora'' (D) (Arhavi),
• ''Ağustozi mulun atmacaş ora'' (E) (Hopa),
• ''Seri tuta vartu'' (Arhavi),
• ''Ar destani pçari haşo bgaraten'' (Arhavi),
• ''Ar destani pçaup gverdi mgaraten'' (Hopa),
• ''Jur bozoşi vortit nana da baba'' (Hopa),
• ''E verane Malivorişi daği'' (Çamlıhemşin)

B grup:

• ''Ar mendili yepçopi Bombala mexuneyi'' (Hopa),
• ''Ar mendili yepçopi Puloni ren puloni'' (Hopa),
• ''Mzoğas dumani yulun'' (A) (Hopa),
• ''Kuçuri vuʒvi laçiş'' (Hopa),
• ''Karmateşa gebulur Xe valeri valeri'' (Ardeşen),
• ''Yeşili kamiyoni Moxti mendemiyoni'' (Ardeşen),
• ''Atinaşi minare'' (Pazar)

C grup:

• ''Kemençesi jindole Mpuli ebosterare'' (Arhavi),
• ''Mzoğas dumani yulun'' (C) (Hopa),
• ''Ulun mulun karavi''  (Hopa),
• ''Xolo-ti kogoladu Rakanepe dumani'' (Ardeşen)

D grup:

• ''Dağişe eşkulur cenneti purki'' (Pazar),
• ''Dağişe eşkulur pavri kosare'' (Pazar),
• ''Dağişe goşkuman cenneti purki'' (Pazar),
• ''Destani ginçaram Kalai onay'' (Pazar),
• ''Moʒi pucepe do kogolupini'' (Pazar),
• ''Pucepe meʒi do haşo nupini'' (Çamlıhemşin),
• ''Pucepe moʒi do haşo nupini'' (Ardeşen),
• ''Pucepe naşkvi do haşo nupini'' (Ardeşen),
• ''Avlaşe oğine mʒxuli fidani'' (Ardeşen)

E grup:

• ''Dağiz dumani yulun'' (Hopa),
• ''Amseri didi seri'' (Arhavi),
• ''Muperi boyi giğun'' (A) (Arhavi),
• ''Anderi na naşkvare Axir'oxori-sk̆ani'' (Pazar),
• ''Melendo molulun culi do purki'' (Ardeşen)

Kıta Yapısı

Şarkı sözü olarak kullanılan Laz şiirlerinin büyük çoğunluğu, iki çeşit kıta yapısının birini göstermektedir. Aralarındaki tek fark, satırı oluşturan hecelerin sayısı. Bazılarının her satırıda yedi hece bulunurken diğerlerinin her satır, onbir hece ile teşkil edilmiştir. Her iki halde genellikle dört satır birlikte bir kıtayı oluşturur.

İstisna olarak sekiz heceli satırlar ile teşkil edilen kıtaya sahip şarkı sözü bulunuyor. ''Ruba ruba govuluti''(Pazar) şarkısı, bunun ilginç bir örneğidir. Satırı oluşturan hece sayısı tamamen ''serbest'' de olabilir. ''Nani, nani''(pazar) şarkısının sözlerine bakınız.

RİTM (1): Eşit olmayan birimle oluşan ölçüler
Laz-müziğinin özelliklerinin biri, 5/8 işareti ile belirtilen beşli ölçüdür. Lazlar, toplu halinde beşli ölçülü bir Laz şarkısını söylediklerinde, kimi elle kimi ayakla tempo tutarlar. Dikkat ederseniz kimsenin bir ölçüde beş kere elini ayağını basmadığını farkedersiniz. Peki bir ölçüde kaç kere basarlar? Ancak iki kere. Birinci basma, ölçünün birinci 8'lik notasına denk düşer. İkincisi ise ölçünün üçüncü 8'lik notasına denk düşer.

TAP-tap-TAP-tap-tap, TAP-tap-TAP-tap-tap, TAP-tap-TAP-tap-tap,
YE-şi-Lİ-ka-a  Mİ-i-YO-ni-i  MOX-ti-MEN-de-e  Mİ-YO-ni-i  MOX-ti-MEN-de-e  Mİ-i-YON-ni-i ...  ...  ...  ...

Müzikolojik terimle buna, ''eşit olmayan birimle oluşan ikili ölçü'' denilir. Birinci birimin uzunluğu, iki tane 8'lik kadar; ikinci birimin uzunluğu ise üç tane 8'lik kadar.

Eşit olmayan birimle oluşan üçlü, dörtlü ölçüler de vardır. Örnek: ''Hayde mendegiyona ʒulutinaortaşa'' (Pazar). Bu şarkının partisyonu, 3/8 ölçüsü ile 3/4 ölçüsünün almaşması olarak yazılıyor, ama yanlız dinleyiniz(bakınız): HAY-de-men -- DE-e-Gİ-yo-NA-a  3U-lu-ti -- NA-a-OR-ta-ŞA-a ... ...  Uzun -- kısa-kısa-kısa, Uzun -- kısa-kısa-kısa ... ... Eşit olmayan birimle oluşan dörtlü ölçüyü duydunuz(gördünüz). Uzun-kısa-kısa veya kısa-kısa-uzun gibi ritimler de mümkündür. ''Karşi ona cevulur'' (A)(Pazar) şarkısının ritmi ise Kısa-uzun-kısa-kısa-uzun diye başlıyor. Bu tip ritim, Yunanistan, Bulgaristan, Makedonya, Hırvatistan gibi Balkan ülkelerinin halk müziklerinde de yaygındır.

RİTM (2): Serbest ölçü almaşması
Pazar, Ardeşen ve Çamlıhemşin ilçelerinde yaygın olan ''destani'' lerin 2/4 ölçüsü ile 3/4 ölçüsünün serbest almaşması, aynı şekilde analiz olmaz.

Bu ''Destani/destani''lerde her kıtanın birinci satırını oluşturan onbir hecenin her biri, eşit uzunluk ile söylenir. Kalan satırların ik dokuz heceleri, yine eşit uzunluğu alır. Ancak ikinci, üçüncü ve dördüncü satırlarının son iki heceleri, büyük uzunlukta söylenir. (Destani ginçaram Kalai onay'' (Pazar) şarkısının üçüncü satırı, bu durumun bir istisnasıdır. Onbir sayısı zaten ne iki ile ne üç ile bölünebilir. Bu durumda ölçüler şiirin vurgularına göre ya ikili yada üçlü olarak oluşup serbest alnaşmasını gösterirler.

Mİ Gamı
Laz müziğinin özelliğinin biri, mi gamının sık sık kullanılmasıdır. Mi gamı, ne majör ne minördür. Gamın birinci ile ikinci notaları arasındaki aralık, yarım tondur (mi-fa gibi). Bu derlemede de çok sayıda mi gamlı melodi bulunuyor.

Örnek:

• ''Amseri didi seri'' (Arhavi)
• ''Anderi na naşkvare Axir'oxori-skani'' (Pazar)
• ''Ar çiçeğiz ar butkuci noxedun'' (Fındıklı)
• ''Ar mendili yepçopi Puloni ren puloni'' (Hopa)  ve saire ....

Özel bir gam
''A katu kamiyonun'' (Çamlıhemşin) şarkısının gamı, fa-sol-la b la-da (veya, bir buçuk ton aşağıya geçirsek, re-mi-fa-fa#-la) notalarını kullanmaktadır. Bu, kromatizme benzer ilginç bir gam ... ... Ses kayma gibi ''kaza'' olduğunu varsaymak hiç mümkün değil, çünkü birkaç kişi birlikte tam aynı notaları istediğiniz kadar tekrarlayabilirler. Ve bu kişiler başka binbir çeşit Lazca ve Türkçe şarkılarınıda gayet güzel söylüyorlar. Bunu da Laz müziğinin zenginliğinin bir belirtisi olarak kabul etmek zorundayız.

Polifoni & Çalgılar

Polifoni:
Gürcistan'da yaşayan Lazlar, Rus ve Gürcü müziklerinin pratiği dolayısıyla polifoniye(çok sesli müziğe) alışmışlar. Bugün artık Laz şarkılarınıda doğal olarak çok sesli şekilde söylüyorlar.
Türkiyede yaşayan Lazlar ise büyük çoğunluğu ancak monodiyi(tek sesli müziği) çalar, söyler. Türkiyede yaptığımız denemeye göre, batı tipi akorlar pek Lazların hoşuna gitmez, ama ''Laz tipi akoru'' yaratmanın mümkün olduğunu tespit ettik.

Çalgılar:
Geleneksel Laz şarkıları, geleneksel Laz çalgıları ile eşlik olur: Tulum ile kemençe. Bazı ünlü Laz şarkıcıları bugün bağlamayı kullanmaya başladılar. Dinleyicilerinin bir kısmı bunu sever, bir kısmı pek beğenmez. Hatta bağlama sesinin Laz müziğini bozduğunu söyleyenlerede rastladık. Ne zurnanın ne de davulun Laz müziğinde yeri olduğunu da bütün Lazlar tek bir adam gibi belirtmektedirler.

Laz Şarkıları Kitabından bir örnek:(s.89) Avla-sk̆ani cuneli (Ardeşen)

Avla-sk̆ani cuneli,
Ç̆epri megipinare.
Si golvali uyoxi,
Ma cek̆egipinare.

Ela, komemaoni,
Ʒ̆ulutina ort̆aşa.
Ukaçxe pişmanare,
Omʒ̆eli unk̆art̆aşa.