Mjora.com, sitenin çalışması ve ziyaret istatistiklerinin tutulması amacıyla teknik bir oturum çerezi ve IP adresi kaydı kullanır. Kişisel kimliğinizi belirleyen bir bilgi toplanmaz. Verileriniz belli bir süre saklanır, sonrasında otomatik olarak silinir. Detaylar için Çerez ve Gizlilik Politikamızı inceleyebilirsiniz.
|
Ndğaneri nozit̆a: Ar şeyi ora muşi var i-na xolo si cegot̆roxun.
Günün sözü: Bir şeyi zamanında yapmazsan yine senin başına kalır.
|
|
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
LAZCA İSİMLENDİRMELER ÜZERİNE Toplumların şahıslara, bitkilere, hayvanlara yer ya da semtlere veya herhangi bir nesneye isim vermesi içinde bulunduğu kültürel muhtevaya bağlı olarak işleyen bir süreçtir. Toplumlar, herşeyden önce sahip oldukları kültürel ve dilsel özelliklere uygun olarak bu isimlendirmeleri yaparlar. İsimlendirme, bir varlığı bütün öteki varlıklardan ayıran bir sözcükle dile getirmektir (Hançerlioğlu, Felsefe Ans.). İsim verilen nesnenin özelliği, nesne ile dış dünya arasında kurulan bağlantı veya nesneye atfedilen anlam, bir kültür sisteminin ifade biçimi olan konuşma dili üzerinden kurulur. Nesne ya da öznelerin isimlendirilmesi kültür sisteminin devamı açısından son derece önemlidir.Bir kültür sistemi içinde yapılan isimlendirmelerde en sık değişime uğrayan ve yapı içinde en ağırlıklı yere sahip olan bireylere verilen isimlerdir. Sosyal yapının temeli olan birey sürekli bu isimle anılır. Bireylere verilen adlar diğer nesne adlarıyla kıyaslanmayacak derecede değişime uğrarken, yer/semt, bitki, hayvan ve diğer nesnelerin sahip oldukları adlar sistem için dramatik bir dönüşüm olmadıkça (kültürel istila gibi) kolay kolay değişmezler. İsimlendirmelere kaynaklık eden faktörlerden biri dinlerdir. Sistemleşmiş bütün dinler inançlarının yanı sıra kutsal saydıkları dillerini de yayarlar. Ulus-devletlerle birlikte dinle ilintili isimler yerlerini resmi dile ait kişi isimlerine bırakmaya başlamıştır. Egemen kültür kendi maddi ve manevi öğelerini kabul ettirip o kültürün bütünlüğünü bozarak tutarsız bir hale getirmeyi yani akültürasyona uğratarak asimilasyonu gerçekleştirmeyi hedefler. Bundan dolayı şahıs ve soyisimleri resmi-ulusal dille uyumlaştırılır, semt, mahalle, köy, kasaba gibi yer adları değiştirilir. Anadolu'da yer isimlerinin değiştirilmesi Osmanlı'nın son dönemlerinden itibaren yoğun ve sistematik olarak uygulanmıştır. Osmalı'da yerli-orijinal toponomilere Arapça isimler verilirken, Cumhuriyetin kurulmasından sonra ulus-devlet ideolojisi gereği öz Türkçe isimlere dönülmüştür. Yer, semt, mahalle ve köy isimleri bireylerin isimlendirilişindeki gibi hızlı değişim göstermezler. Bu isimler genellikle çok eskilere dayanır ve kültür sistemi içinde önemli yere sahiptirler. Yerli kültürün damgasını ve gizemini taşırlar ve yerli halkın göç etmesi, tamamen kültürel istilaya uğraması gibi çok ciddi dramatik dönüşümler olmaksızın bu adlar kolay kolay değiştirilmezler. Yer isimlerinin varlığı ulusal yapılar tarafından bir engel olarak görülür. Bundan dolayı değiştirilme yoluna gidilir. Ne var ki çoğu zaman orijinal isimler halk arasında unutulmaz. Bu durum asimilasyonu gerçekleştirmek isteyenle asimilasyona maruz kalan arasındaki kırılma, çatışma noktasıdır. Neredeyse bireyden bağımsız olarak bütün kültürlerin zayıf yada güçlü direnme noktaları vardır ve asimilasyon prosesi sanıldığı kadar kolay ve kısa sürede gerçekleşmez. Bir toplumda, dilsel değişim istense dahi bunun gerçekleşmesi yüz yılları alabilmekteir. Bireylerin isimlendirilmesinde toplumları etkileyen olaylar, ideolojik değişimler ve konjektürler de belli bir yer tutar. 1970'lerin başlarında Bülent Ecevit'ten dolayı Bülent adı ve Erkan Ocaklı'nın ünlendiği 1970'lerin Doğu Karadeniz'inde Erkan adı toplumsal değişimin önemli göstergelerindendir. Düşensel ve sosyal değişimlerin şahıs isimlerine nüfuz ettiğini gösteren iyi bir örnek de "Devrim" adıdır. Lazcada Şahısların İsimlendirilmesi ve Soy adları Hıristiyanlıktan Müslümanlığa geçiş ve ardından Türkiye Cumhuriyeti'yle birlikte yaşanan modernleşme süreci Lazca şahıs isimlerinin tamamen yok olmasına neden olan uzun bir tarihsel süreçtir. Günümüzde Lazlar, Lazca şahıs isimlerin olabileceğini dahi çoğunlukla unutmuş gözükmektedirler. Lazca Soy İsimleri Günümüzde Lazca soy isimleri genellikle bilinmekte ve halk arasında kullanılmaktadır. Bunların birçoğu Lazca, bazıları ise Arapça kökenlidir ancak telaffuz biçimleri Lazcaya uydurulmuştur. Cumhuriyet döneminde, yerleşim birimlerinin adlarının değiştirilmesinde olduğu gibi soyadı kanunu ile bu soy isimleri değiştirilmiştir. Değiştirmede, Lazca soyadlara sesdeş Türkçe soyadlar alınmıştır (Memik̆a=Memoğlu, Tilet̆alyayi=Telatar, Bak̆ape=Bakoğlu gibi). Nevar ki bu çok yaygın bir durum değildir. Modernleşme süreci Lazlar üzerinde anlaşılması güç bir psikoloji yaratmış ve birçok insan Lazca soyadından utanır olmuştur. Bu soyadları bir aşağılama, küçümseme ifadesi olarak algılanmaya başlanmıştır. Genel eğilim haline gelen eski ve eskiyle ilgili olandan biran önce kurtulma, bu alana da siyaret ederek akraba gruplarının peşi sıra soyadlarını değiştirmelerine neden olmuş, Lazca kabile adları yerini sonradan edinilmiş Türkçe soyadlara terketmiştir. Geniş bir araştırma yaypılmamış olmakla birlikte bugün çok sayıda Lazca soyad bilinmektedir. Aşağıda bazı Lazca soyadlar verilmiştir. Ʒingini (Atina/Pazar) Cilit̆i ( “ ) K̆amberi ( “ ) Şaigi ( “ ) Babali ( “ ) Timoʒ̆uk̆a ( “ ) K̆ust̆a ( “ ) K̆amişi ( “ ) Larozuri ( “ ) Parpali ( “ ) Xaili ( “ ) K̆avazi ( “ ) Yapazi ( “ ) Boçi ( “ ) K̆araxaili ( “ ) Beşli ( “ ) Koʒani ( “ ) Bak̆ape ( “ ) Fat̆ula ( “ ) K̆vari ( “ ) Nʒaxi ( “ ) K̆aʒ̆ap̆ina ( “ ) Batza ( “ ) T̆uma ( “ ) K̆umik̆a ( “ ) Memik̆a ( “ ) K̆axani ( “ ) K̆ask̆at̆ina ( “ ) Ç̆et̆e (Furt̆una vadisi) P̆izma ( “ ) Ment̆i (Arkabi) Arʒa ( “ ) Tantu T̆osma ( “ ) Qia ( “ ) Eyizi Şeret̆i Pirpili Akat̆ina Boduri Murguli oxori ç̆veri Tibuk̆i Puğneşi Poʒuk̆aşi Ʒ̆uğuzikina Xort̆ulome Yaneşi Çeçeşi Emcişi Kutanisa Cevreği Pinişa Mskuli Orʒ̆a Çit̆razi K̆armani Boç̆eleva Zap̆ala Ʒ̆at̆uri Xomenç̆a K̆omboşi Keket̆i Ç̆eri Xort̆oloşi Xuk̆ani Birçok yer, mahalle, köy, semt, dere/ırmak isimleri aynı zamanda Lazca şahıs isimlerini işaret etmektedir. Şahıs isimlerinin Lazcaya göre değişimi Müslümanlıkla birlikte edinilen ve çoğunlukla Arapça kökene dayanan kişi isimleri Lazcanın fonetik yapısına uygun olmadığından kullanımda Lazcanın fonetiğine göre biçimlenmekte ve bir takım ses değişimlerine uğramaktadır. Genellikle isimler kısaltılmakta, önüne " e ”, “ ç̆e ", sonuna ise " ʒ̆a ”, “ na " gibi ekler konmaktadır. Mustafa > Must̆afa > Must̆afa-na Mustafa > E Must̆afa > Emu Mustafa > Ç̆e Must̆afa > Ç̆emu > Ç̆e-mu-na Emu > E-mu-na/ E-mu-ʒ̆a Emu > Ç̆e-mu > Ç̆emu-na İsmail > İsmail-i > İsmaili-na İsmail > İsma > İsma-na/ İsma-ʒa İsmail > İsma > Ç̆he isma > Ç̆isma Hasan > Xasan-i > Xasani-na Hasan > Xasa > Xasa-na / Xasa-ʒa İbrahim > İbraim-i > İbraimi-na/ ibraimi-ʒa İbrahim > İba > İba-ʒ̆a/ İba-na Cemil > Cemil-i > Cemili-na Sefer > Sefer-i > Seferi-na Mehmet Ali > Memethali > Memethali-na > Meme> Meme-na/ Meme-ʒ̆a Meme > E Meme > Eme > Eme-na/ Emeʒ̆a Emine > Emine-na/ Emine-ʒa Ayşe > Ayşe-na > Ayşe-ʒa Zeliha > Zelixe > Zelixe-na/ Zelixe-ʒa Zelixe > E ze > Eze-na/ Eze-ʒa Hatice > Xat̆ice > Xat̆ice-na Xat̆ice > E xa > Exa-na/ E-xa-ʒa Lazcada "Elarçama/ zegni" adı verilen ve o kişinin herhangi bir özelliğini anlatan takma isim ya da “lakap”ların kullanılması yaygındır. Toli Kçet̆uri Gözü açık renkli ise K̆op̆a Alnında çıkıntı fazla ise K̆ump̆uri Bedeninde bir ur varsa Toli madi göz rengine göre Yer, semt vs.' nin isimlendirilmesinde şahıs adları da önemli bir yer tutar. Bundan yola çıkarak otantik bir çok Laz şahıs adına ulaşmak mümkündür. Lazca bir çok aile ismi aynı zamanda şahıs adlarıdır. Eçe zeni Eme ona Arana-şi Veziri dixa... gibi Evli kadınlar geldikleri ailele isimlerinin sonuna "~ 'ın kızı" anlamında "pxe" soneki kullanılarak çağrılır. Bak̆a-pxe Bak̆a'nın kızı Murut̆i-pxe Murut̆i'nin kızı Avci-pxe Avcı'nın kızı Ʒingini-pxe Ʒingini'nin kızı Ya da, kadınlar bire bir doğduğu yerin/ köyün adı ile çağrılır. İnsanların doğdukları yerin adıyla anılması aynı yerleşim biriminde yaşayanlarda daha çok kadınlar için kullanılır. Ancak, dışarda genel olarak kadın ya da erkekler doğdukları yerin adıyla çağrılırlar. T̆alvat-uri T̆alvati'den olan/ T̆alvati'li Msulet-uri Msuleti'den olan/ Msuleti'li Noxlams-uri Noxlamsu'dan olan/ Noxlamsu'lu Lom-uri Lome'den olan/ Lome'li Ç̆anpet-uri Ç̆ampeti'den olan/ Ç̆anpeti'li Piʒxal-uri Piʒxala'dan olan/ Piʒxala'lı Azlağ-uri Azlağa'dan olan/ Azlağa'lı P̆ap̆ilat-uri P̆ap̆ilati'den olan/ P̆ap̆ilat'lı Ayrıca evdeki gelin yaşı ya da kaçıncı gelin olduğunabakılarak da anılabilmektedir. Morderi nusa (Evin) Büyük gelin Ʒulu nusa (Evin) Küçük gelin Bu aynı zamanda genel bir isimlendirme biçimidir. Erkek ya da kadınların nereli olduklarını anlatmak de kullanılır. Atinuri Atınalı/ Pazarlı Art̆aşenuri Art̆aşenli/ Ardeşenli Viʒ̆uri Viʒ̆eli/ Fındıklılı Arkaburi Arkabili/ Arhavili Xopuri Xopalı/ Hopalı Sarp̆uri Sarp̆i köyünden Kadınları çağırmada "Be" ve "Kale" takıları isimlerin önüne konarak kullanılır. Ardeşen ve Çamlıhemşin'de “be”, Viʒ̆e (Fındıklı ve doğusunda “kale” ekleri daha çok yaygın kullanıma sahiptir. Ayşe Be Ayşe Xatice Be Xat̆ice Durye Be Durye Fatma > E Fat̆ma > E-fa > Be-efa > Befa Nana > Be nana > Bena Kale Emine Kale Ayteni Kale k̆ulani/ Kale bozo (kızları çağırmak için) Erkeklerin çağrılmasında isimlerden önce "Ç̆e" çağırma ünlemi kullanılır. “e” genel olarak her iki cinsteki insanlar için isimlerin önüne gelen bir çağırma ünlemi işlevi görür. Ç̆e Muradi Ç̆e Osmani Ç̆e Amedi Ç̆e Xasani Ç̆e biç̆i E Emine E Ayteni E Çona/ Kyona E Bere-çkimi E opodrace-şk̆imi E Çona do Mjora-çkimi... gibi “ç̆e” ya do “ç̆o” tek başına bir çağırma ünlemi olarak da kullanılır. Ç̆e!... Hey!... Ç̆o!... Hey!.. Lazcada şahıs isimleri Bugün bilinen Lazca isimlerin sayısı az olmakla birlikte Lazcanın bugünkü yapısına dayanarak yeni şahıs isimleri üretmek mümkündür. 1990'lardan sonra bu yönde arayışların olduğu ve yeni Lazca isimlerin türetildiği görülmektedir. Bu yolla çok sayıda Laz aile çocuklarına Lazca isimler vermiştir. Lazcanın kelime hazinesi şahıs isimlerinin üretilmesine olanak sağlayacak zenginliğe ve potansiyele sahiptir. Aşağıda son yıllarda üretilen ve bir kısmı resmileşen bazıları ise resmileşmese de aile içinde kullanılan Lazca isimler verilmiştir. Bu isimlerin kız ya da erkek adı olarak kullanılması tercihtir. Şana Teona Arsima Tanura Seta İsina Pavri Butka Dadali Mapatule Morde İrde İklima İlimba Ovaponi Oyaponi Oropa Oroperi Oroponi Mjora Mjorana Jova Jora Moni Mosi Çineri Tenda Tutada Mjoranda Şineri Zenişi Zuğa Zuğana Tuta Tutana Nana Nena Şuri loya Şurina Toli Tolina Pukuri Pukina Pukuroni Pavri Tena Tana Nosta Sindoma Molivori Molivorya Mamandulya Aşela Aşena İsmail Bucaklişi LAZURİ YOXOPE – LAZCA İSİMLER (Editör Derleme)
|
İNDEX
Anasayfa
Sözlük
LZ & TR
Laz Müziği
Gramer
Lzr.Nç̆ari
Çeviri
Telaffuz
Laz Ad'ları
Zoo.Bot
K̆vinçepe
Mzgudape
Skindinape
Çxomepe
Bobolape
Lazuri Yoxope & Lazca İsimler
