13

bildirme kipi perfekt

13. Hareket fiili : Bildirme Kipi Perfekt[1]

13.1. Sade Perfekt ( Golaxtimeri[2])

Lazca hareket fiillerinin Sade Perfekt biçimleri Türkçe “-dili geçmiş zaman” ile “-mişli geçmiş zaman”ın her ikisini karşılamaktadır.

13.1.1. Yapım ve çekim

*(f-) : Batı diyalektlerinde fiil kökü “-xt̆-” önünde “p-” değişkeninin bulunması beklendiğinde “*-pxt̆-” yerine “-ft̆-” meydana gelmektedir. bkz. 42.

Örnek: (*mo-p- + -xt̆-i →) mo-ft̆-i → moft̆i : geldim

{ eö.ynl }
► t̆axums atn. viʒ̆. ark.
► t̆axuy fur. arş.
► t̆axups xop. çxa.

kırıyor

► dobams ~ dobay { eö.ynl. } (sıvı) döküyorum

Örnek (Evuli)  

► Mturi domtu* gyu. Kar yağdı.
► Mtviri domtu yul. Kar yağdı.
► Mç̆ima domç̆imu. Yağmur yağdı.
► Si germaşe dişk̆a moği. Sen dağdan odun getirdin.
► Heya sum ʒ̆ana Atinas skidu. viʒ̆. ark. O üç yıl Atina'da yaşadı.
► Avlas lazut̆epe si dobği. Avluya mısırları sen döktün.

* Kelime başında bulunan “do-”, Mamtinoba'dır. Bkz. 34.2.

Örnek (Evuli)  

► Mturi domtu-i ? gyu. Kar yağdı mı ?
► Mtviri domtu-i ? yul. Kar yağdı mı ?
► Mç̆ima domç̆imu-i ? Yağmur yağdı mı ?
► Hakoni lupe si t̆axi-i ? Buradaki lahanaları sen mi kırdın ?
► Hak̆u dulya si i-i ? gyu. Bu kadar isi sen mi yaptın ?
► Hak̆u dulya si vi-i ? viʒ̆. , ark. Bu kadar isi sen mi yaptın ?
► Hak̆u dulya si qvi-i ? Xop., çxa. Bu kadar isi sen mı yaptın ?
► Si germaşe dişk̆a moği-i ? Sen dağdan odun getirdin mi ?
► Heya sum ʒ̆ana Atinas skidu-i ? viʒ̆. ark. O üç yıl Atina'da yaşadı mı ?
► Avlas lazut̆epe si dobği-i ? Avluya mısırları sen mi döktün ?

Örnek (Evuli)  

► Mç̆ima var mç̆imu. Yağmur yağmadı.
► Mturi var mtu . gyu. Kar yağmadı.
► Avlas lazut̆epe si var dobği. Avluya mısırları sen dökmedin.
► Ham svara tenepe var nç̆arey. fur. arş. Bu kitabı başkaları yazmadı.
► Ham svara şk̆vapek var nç̆ares. atn. Bu kitabı başkaları yazmadı.
► Avlaşi dişk̆ape ma var p̆t̆axi. Avludaki odunları ben kırmadım.

Not: “Ben mi kırdım ?” ve “Ben kırdım mı ?” biçimleri arasındaki fark vurgu ile sağlanır.  

Örnek (Evuli)  

► Hakoni lupe si var t̆axi-i ? Buradaki lahanaları sen kırmadın mı ?
► Si var moxti-i ? Sen gelmedin mi ?
► Si Lazuri p̆aramiti var ik̆itxi-i ? Sen Lazca masal okumadın mı ?
► Si dişk̆ape var moği-i ? Odunları sen getirmedin mi ?
► Si çkar Lazuri var ç̆ari-i ? Sen hiç Lazca yazmadın mı ?

13.1.2. Sade perfekt + -sis, -si    [Batı]

{eö.ynl}
► t̆axums atn. viʒ̆. ark.
► t̆axuy fur. arş.
► t̆axups xop. çxa.

kırıyor

13.1.3. Sade perfekt + -iz ~ -is [Viʒ̆e]

13.1.4. Sade perfekt + -şi  [Arkabi, Xopa, Çxala]

Örnek (Evuli)

► oxorişen moptişi evden geldiğimde
► oxorişa moxtuşi  o, eve geldiğinde
► noğaşa vidişi  çarşıya gittiğimde
► tronis doxedişi  sen sandalyeye oturduğunda  
► qvinçi p̆ç̆opitşi  kuşu yakaladığımızda

13.1.5. Sade perfekt + şi   [Atina]

Bu biçim Atina diyalektlerinde “Na-”lı cümlemsi içinde kullanılmaktadır. Örnekleri için bkz. 40.5.

13.1.6. var + Sade perfekt + şa

{eö.ynl}
► t̆axums atn. viʒ̆. ark.
► t̆axuy fur. arş.
► t̆axups xop. çxa.

kırıyor

Örnek (Evuli)  

► Him oxorişa var moxt̆uşa var dobincini. arş. O, eve gelmeden (gelmediği sürece) yatmadım.
► Himuk dulya var oçodinuşa oxorişe var idu. atn. O, işini bitirmeden eve gitmedi.
► Aşelak nana-muşi var z̆iruşa var dicinu. atn. Aşela annesini görmeden yatmadı.

13.1.7. Sade perfekt + şk̆ala

Örnek (Evuli)  

► Dulya voçodini şk̆ala si komoxti. Ben işleri bitirir bitirmez sen geldin.
► Si moxti şk̆ala ma dovinciri. Sen gelir gelmez ben uyudum.
► Si uʒ̆vi şk̆ala kodoxedu. Sen (ona) söyler söylemez o oturdu.
► Ma oxorişe gamaft̆i şk̆ala si oxorişe kamaxti. Ben evden çıkar çıkmaz o eve girdi.

13.1.8. Sade perfekt + şk̆ule ~ k̆ule

Örnek (Evuli)  

► Dulyape dop̆i şk̆ule vidi do devicini. atn. İşleri yaptıktan sonra gidip yattım.
► Si moxt̆i şk̆ule ma vidi. Sen geldikten sonra ben gittim.
► Si idi şk̆ule oxori oiç̆u. Sen gittikten sonra ev yandı.
► Ma giʒ̆vi k̆ule iya oxo(r)işe komoxtu. çxa. Ben sana söyledikten sonra o, eve geldi.

13.1.9. p̆i ~ p̆ri gyu.

► Atina: p̆i + Sade Perfekt + -şe

► Art̆aşeni: p̆ri + Sade Perfekt + -şa

13.1.10. P̆ri + Sade Perfekt   [Çamlıhemşin-Mʒ̆anu]

13.1.11. Muç̆o + perfekt : -ir -mez / as soon as

► Muç̆o k̆uçxe gistvinu ğalis kododolu. Ayağı kayar kaymaz dereye düştü.
► Muç̆o moxtu alis kodolomabu. Gelir gelmez bana sarıldı.
► Muç̆o doxedu bere-muşi ik̆itxu. Oturur oturmaz çocuğunu sordu.
► Ʒ̆iʒ̆ila muç̆o bz̆iri dop̆ʒ̆ami. Yılanı görür görmez geberttim.

13.2. “Dort̆un”lu perfekt

Geçmişte meydana gelen bir eylemden daha önce gerçekleşip bitmiş başka bir eylemi anlatan biçimdir. Bu biçim Sade perfekt biçimi arkasına “dort̆un” edatı konarak oluşturulur. Yöreye göre “dot̆t̆un ~ dot̆u ~ dort̆u” gibi değişkenleri bulunmaktadır. Hopa ve Borçka diyalektlerinde bu biçim bulunmamaktadır.

{ eö.ynl }
► t̆axums atn. viʒ̆. ark.
► t̆axuy fur. arş.
► t̆axups xop. çxa.

kırıyor

Ayrıca Atina'da:
► “ma p̆t̆axi dort̆u, si t̆axi dort̆u, himuk t̆axu dort̆u ...”.
Viʒ̆e'de:
► “ma p̆t̆axi dot̆t̆un, si t̆axi dot̆t̆un, heyak t̆axu dot̆t̆un ...”.

Örnek (Evuli)

► Divepe-ti komoxtes dort̆un. Devler de gelmişlerdi.
► Divepe komoxtes dort̆un-i ? Devler gelmişler miydi ?
► Divepe var moxtes dort̆un-i ? Devler gelmemişler miydi ?
► Ma si k̆oçi dok̆ʒ̆opxi dort̆un. Ben seni adam etmiştim .
► Jur bere, şkurnaten dot̆k̆obes dort̆un. İki çocuk korkudan saklanmışlardı.
► Hamora [3] şakis eçi do vit̆oşkit ndğa golilu dort̆un. Bu zamana kadar otuz yedi gün geçmişti.

13.3. “Eret̆i”li perfekt

Bir önceki maddede anlatılan “Dort̆un”lu perfekt ile aynı anlam taşıyan biçimdir. Xopa ve Çxala diyalektlerinde bulunmaktadır.

13.4. “ Doren”li perfekt

13.4.1. Yapım

Bu biçim Sade perfekt biçimine “donu ~ don ~ do ~ doren” eklenip oluşturulur.

13.4.2. Kullanım (Oxmaru)

Ma p̆t̆axi doren.

(1a*) Ben çok emin değilim ama sanırım yaptım. Muhtemelen bu işi yapmış olmalıyım.[4]

(2b*) gyu. Benim yakın geçmişte (bir şey) kırmam gerekiyordu, kırdım. Önemli olan o işi halletmemdi. Dolaysıyla, şimdi artık ne zaman, ne de nasıl kırdığım önemli değildir.

(1a) Eylemin muhtemelen yapıldığını anlatır.
(2b) [Batı diyalektlerinde] yakın geçmişte yapılması gereken bir eylemin artık yapıldığını, ancak ne zaman, nasıl, niçin, hangi araçla, kiminle vs. yapıldığı önem taşımadığını gösterir.

Örnek(Evuli)

► K̆oçik andğas beres k̆itxu doren. Adam bir gün çocuğa sordu.[5]
► Si mutu var tkvi doren-i ? Sen bir şey söylemedin mi ?
► Baba-muşik iz̆iʒinu doren. Babası güldü.
► Şeyt̆ani Lazişe moxtu doren. Şeytan Laza geldi.
► Baba-muşik hamus ar dukyani kogunʒ̆ku doren. Babası buna bir dükkan açtı.

13.5. “Ere”li perfekt

Hopa ve Borçka-İçkale'de bulunan biçimdir. Serbest değişkeni “-ele” yaygındır. Eylemin muhtemelen yapıldığını anlatır.

[1] Perfekt: Gerçekleşip bitmiş olan eylemi anlatan biçimdir (< lat . perfectus).
[2] Golaxtimeri: Bu terim “Geçmiş zaman” teriminin karşılığı olarak önerilmiştir .
[3] hamora: (<ham+ora) Geçmişte bilinen bir zaman dilimini gösterdiği için bitişik yazılmıştır. “Bu zaman=şimdi” anlamında değildir.
[4] Türkçede bulunan Miş'li zaman (en çok “başkasının söylediğine göre” anlamına gelir) ile karıştırmayınız.
[5] Nüans bakımından “sormuş”tan “sordu” tercümesi daha uygun görülmüştür. Yalnız, eğer masal dili ise Türkçe tercümesi muhakkak “sormuş” şeklinde olurdu.