28

şahıssız fiil

28. Hareket fiili: Şahıssız Fiil (Uzegneli verbi)

Şahıssız fiiller, bir eylemi herkesin yaptığını veya herhangi birinin o eylemi yapmasına engel bulunmadığını anlatır. Şahıssız fiillerde:

► Eylemi yapan kişi gösterilemez;

► Eyleme maruz kalan kişi 1. veya 2. şahıs olamaz;

► Eyleme maruz kalanın sayısı gösterilemez;

► Eyleme maruz kalan (=nesne) bulunmayabilir. Yani şahıssız fiil nesnesiz olabilir.

Şahıssızlık, Türkçeye çevrildiğinde bazen edilgen gibi görünse de edilgen değildir. Örneğin, “ben birisi tarafından dövüldüm” gibi bir ifade Lazca şahıssız fiiller ile anlatılamaz.

Lazca şahıssızlık Türkçeye çevrildiğinde bazen Yeterlik kipi gibi görünse de yeterlik kipi değildir. Bir eylemin yapılmasına engel bulunmaması, henhangi birinin o eylemi yapma özel yeterliği olmasını ifade etmemektedir.

28.1. Emperfekt

► izit̆en gyu.{ös.ynl} söyleniyor
Bu fiil, fiil-isim “ozit̆u: söyleme, söyleyiş, söylemek” ile aynı köklüdür.

 

► it̆k̆ven ~ it̆k̆vinen yul. {ös.ynl} söyleniyor
Bu fiil, “t̆k̆umers ~ t̆k̆umars: söylüyor” fiili ile aynı köklüdür...

 

► niçen {ös.ynl} veriliyor
Bu fiil “meçams ~ meçay ~ meçaps: veriyor” fiili ile aynı köklüdür. Fiil başı “me-” kurallı olarak vuayel önünde “n-”ye dönüşür.

 

► it̆axen {ös.ynl} kırılıyor
Bu fiil “t̆axums ~ t̆axuy ~ t̆axups: kırıyor” fiili ile aynı köklüdür.

 

► ilven ~ ilen ~ ilinen* ~ ixtimen {ös.nsz} gidilir, gidiliyor
* Bu kelimedeki “-in-”, ettirgen fiillerde bulunan aynı biçimli ekten farklıdır. “ixaôarinen: konuşuluyor, ibgarinen: ağlanıyor” vb. kelimelerde de ettirgen olmayan “-in-” bulunmaktadır.

Örnek(Evuli)

► K̆at̆ais t̆obaşe mutu var izit̆en. Herkese gizli bir şey söylenmez.

► Ham nez̆i var it̆axen. Bu ceviz kırılamıyor.

► Oç̆ume nçai para niçen. Yarın çay parası veriliyor.

► Ham kva k̆olai var it̆axen. Bu taş kolay kırılmıyor.

► Mturis cermaşe ilven-i? Karda dağa gidilir mi?

► Noğas k̆apça gamiçen. Çarşıda hamsi satılıyor.

► Mtviris-ti ngolaşa ixtimen. Karda da yaylaya gidilir.

► Oxorişe ilven-na berepe eç̆opi do mendiyoni. Eve gidiliyorsa, çocukları alıp götür.

► Ham mʒxulepe işk̆omen-na şk̆va mot iyondramt, oşk̆omit. Bu armutlar yeniliyorsa, hiç beklemeyin, yeyin.

28.2. Perfekt/ Perfect

► izit̆u : söylendi

► it̆k̆u ~ it̆k̆vinu : söylendi

► niçu : verildi

► it̆axu : kırıldı

► ilvu ~ ilu : gidildi

Örnek(Evuli) 

► Şk̆imi şeni muti var izit̆u. Benim hakkımda bir şey söylenmedi.

► Nez̆i var it̆axu. Ceviz kırılmadı.

► Nçai para var niçu. Çay parası verilmedi.

► Ham kva var it̆axu. Bu taş kırılmadı.

► Noğas k̆apça var gamiçu. Çarşıda hamsi satılmadı.

► Ngolaşa var ixtimu. Yaylaya gidilmedi.

28.3. İstek kipi

28.3.1.  Sade biçim

Şahıssız fiillerin İstek kipi sade biçimi en çok “-na” eki konarak koşullu olarak kullanılmaktadır.

► Ham kva var it̆axas-na oxori var maxenenan. Bu taş kırılamazsa evi yapamıyoruz.

► Opşa mtu do var ilven-na amseri nak dobgutatere ? atn. Çok kar yağdı da gidilemiyorsa bu gece nerede kalacağız ?

► Ham oxoris p̆at̆i mutxape var izit̆en-na si-ti p̆ici dodvare. atn. Bu evde kötü şeyler söylenmiyorsa (söylenemiyorsa) sen de ağzını tutacaksın.

► Ham oxoris cari var iciben-na tenişi oxorişe idi. Bu evde yemek pişmiyorsa başkasının evine git.

28.3.2.  Gelecek zaman

Örnek(Evuli)

► K̆ak̆alepe it̆axasinon. Cevizler kırılacak.

► K̆ak̆alepe it̆axasiyon. Cevizler kırılacak.

► K̆ak̆alepe it̆axasunon. Cevizler kırılacak.

► K̆ak̆alepe it̆axasun. Cevizler kırılacak.

► Sk̆ani şeni “diçilu” izit̆asen. Senin hakkında “evlendi”denilecek.

► Nçai para niçasere. Çay parası verilecek.

► Ham kva it̆axasen. Bu taş kırılacak.

► Ham kva it̆axasere. Bu taş kırılacak.

► Noğas k̆apça gamiçasere-i ? Çarşıda hamsi satılacak mı?

► Noğas k̆apça gamiçasen-i ? Çarşıda hamsi satılacak mı?

► Ngolaşa ixtimasen. Yaylaya gidilecek.

► Ngolaşa ilvasere. Yaylaya gidilecek.