Madde 11.’de
anlatıldığı gibi Hal değişme fiillerinin Emir kipi, Yasak kipi,
Yeterlik kipi ve Tecrübe kipi bulunmamaktadır.
Burada, Lazcada
çok sayıda bulunan Hal değişme fiillerinden bazı örnekler
verilmiştir.
Lazcada Hal değişme fiillerinin Perfekt biçimi, özneye ait eski
hal değişerek yeni bir halin meydana geldiğini ifade etmektedir.
Aynen Türkçe karşılığında da olduğu gibi Lazca olarak “beğendim”
diyen kişi şu anda artık o şeyi “beğeniyor” durumdadır. Yani bir
hal değişimi gerçekleşmiştir.
Lazca “beğenmek” fiilinin Emperfekt sade biçimi (Şimdiki zaman)
“momʒ̆ondun”
ise “genelde o şeyi severim, beğenirim” anlamına gelmektedir.
|
Emperfekt |
Perfekt |
|
momʒ̆ondun |
momʒ̆ondu |
|
mok̆ʒ̆ondun |
mok̆ʒ̆ondu |
|
moʒ̆ondun |
moʒ̆ondu |
|
momʒ̆onduran
~ momʒ̆ondunan |
momʒ̆ondes
~ momʒ̆ondey |
|
mok̆ʒ̆onduran
~ mok̆ʒ̆ondunan |
mok̆ʒ̆ondes
~ mok̆ʒ̆ondey |
|
moʒ̆onduran
~ moʒ̆ondunan |
moʒ̆ondes
~ moʒ̆ondey |
29.1.2.
Sözdizimi
Bu, Datif özneli yalın tümleçli {dö.ytl} fiildir.
► Özne (beğenen kişi) : Datif
► Tümleç (beğenilen) : Yalın
►
Ham bozomota mok̆ʒondu-i?
Bu kızı beğendin mi?
►
Momʒ̆ondu.
Beğendim.
►
Bozomotas si moʒ̆ondu-i?
Kız seni beğendi mi?
►
Artik̆arti
moʒ̆ondes.
Birbirini beğendiler.
29.2.
Goç̆ondrun
~ Goç̆k̆ondun
: unutuyor
Perfekt biçimi şöyledir
Goç̆ondru ~ goç̆k̆ondu:
unuttu
Türkçe tercümesi Di’li geçmiş zaman
(unuttu) iken İngilizce karşılığı Şimdiki perfekt (has
forgotten) olur.
Bu, hem özneye göre hem tümlece göre çekim
yapan fiillerden biridir.
29.2.1.
Özneye göre çekim
|
Emperfekt |
|
|
Batı |
Doğu |
|
gomoç̆ondrun |
gomoç̆k̆ondun |
|
gogoç̆ondrun |
gogoç̆k̆ondun |
|
goç̆ondrun |
goç̆k̆ondun |
|
gomoç̆ondruran
~ gomoç̆ondrunan |
gomoç̆k̆ondunan |
|
gogoç̆ondruran
~ gogoç̆ondrunan |
gogoç̆k̆ondunan |
|
goç̆ondruran
~ goç̆ondrunan |
goç̆k̆ondunan |
|
Perfekt |
|
|
Batı |
Doğu |
|
gomoç̆ondru |
gomoç̆k̆ondu |
|
gogoç̆ondru |
gogoç̆k̆ondu |
|
goç̆ondru |
goç̆k̆ondu |
|
gomoç̆ondres |
gomoç̆k̆ondes |
|
gogoç̆ondres |
gogoç̆k̆ondes |
|
goç̆ondres |
goç̆k̆ondes |
29.2.2.
Sözdizimi
{dö.ytl}
► Özne (unutan kişi) : Datif
► Tümleç (unutulan nesne) : Yalın
29.2.3.
Tümlece göre çekim
Önce aşağıdaki örneklere bakınız
Arkabi
►
Hemuz ma goboç̆k̆ondi.
O beni unuttu.
►
Hemuz si goç̆k̆ondi.
O seni unuttu.
►
Hemuz heya goç̆k̆ondu.
O onu unuttu.
►
Hemuz çku goboç̆k̆ondit.
O bizi unuttu.
►
Hemuz tkva goç̆k̆ondit.
O sizi unuttu.
►
Hemuz hemtepe goç̆k̆ondes[1].
O onları unuttu.
Yukarıda
görüldüğü gibi bu fiilde Şahıs öneki “-b-” yalın durumda
bulunan tümlecin 1. şahıs olduğunu, ayrıca Şahıs sonekleri
“-i, -i, -u, -it, -it, -es” tümleçlerin şahıs ve sayısını
(tekil, çoğul) göstermektedir.
29.3.
Ak̆omanden
~ G(v)anç̆elen
: özlüyor
29.3.1.
Ak̆omanden
[Batı]
{dö.ytl}
► ak̆omanden
: özlüyor
► ak̆omandu
: özledi
Perfekt biçimin Türkçe tercümesi (özledi) “Di’li geçmiş
zaman”dır. İngilizce karşılığı “present progressive tense” olur.
Hal değişme fiillerinin hepsinde olduğu gibi Lazca çekim sistemi
ile diğer dillerin çekim sistemi arasındaki tercüme paralel
olmamaktadır.
29.3.1.1.
Özneye göre çekim
|
Emperfekt |
Perfekt |
|
mak̆omanden |
mak̆omandu |
|
gak̆omanden |
gak̆omandu |
|
ak̆omanden |
ak̆omandu |
|
mak̆omanderan
~ mak̆omandenan |
mak̆omandes
~ mak̆omandey |
|
gak̆omanderan
~ gak̆omandenan |
gak̆omandes
~ gak̆omandey |
|
ak̆omanderan
~ ak̆omandenan |
ak̆omandes
~ ak̆omandey |
29.3.1.2.
Sözdizimi
Özne (özleyen kişi) : Datif
Tümleç (özlenen) : Yalın
29.3.1.3.
Tümlece göre çekim
►
Himus ma vak̆omandi.
O beni özledi.
►
Himus si ak̆omandi.
O seni özledi.
►
Himus him ak̆omandu.O
onu özledi.
►
Himus şk̆u
vak̆omandit.
O bizi özledi.
►
Himus
t̆k̆va ak̆omandit.
O sizi özledi.
►
Himus hini ak̆omandu[2].
O onları özledi.
29.3.2.
Gvanç̆elen
~ ganç̆elen
[Doğu]
{dö.ytl}
► gvanç̆elen
~ ganç̆elen : özlüyor
► gvanç̆elu
~ ganç̆elu : özledi
29.3.2.1.
Özneye göre çekim
|
Emperfekt |
Perfekt |
|
gomanç̆elen |
gomanç̆elu |
|
goganç̆elen |
goganç̆elu |
|
gvanç̆elen
~ ganç̆elen |
gvanç̆elu
~ ganç̆elu |
|
gomanç̆elenan |
gomanç̆eles |
|
goganç̆elenan |
goganç̆eles |
|
gvanç̆elenan
~ ganç̆elenan |
gvanç̆eles
~ ganç̆eles |
29.3.2.2.
Sözdizimi
Özne (özleyen
kişi) : Datif
Tümleç (özlenen)
: Yalın
29.3.2.3. Tümlece göre çekim
►
Hemuz ma gobanç̆eli.
O beni özledi.
►
Hemuz si g(v)anç̆eli.
O seni özledi.
►
Hemuz heya g(v)anç̆elu.O
onu özledi.
►
Hemuz çku gobanç̆elit.
O bizi özledi.
►
Hemuz tkva g(v)anç̆elit.
O sizi özledi.
►
Hemuz hemtepe g(v)anç̆elu[3].
O onları özledi.
29.3.
Gvaşinen: hatırlıyor
{dö.ytl}
► gvaşinen : hatırlıyor
► gvaşinu : hatırladı
Bu fiilin perfekt biçimi (hatırladı)
şimdiki halini anlatmaktadır. Dolayısiyle İngilizce tercümesi
Şimdiki zaman’dadır.
29.3.1.
Özneye göre çekim
|
Emperfekt |
Perfekt |
|
gomaşinen |
gomaşinu |
|
gogaşinen |
gogaşinu |
|
gvaşinen |
gvaşinu |
|
gomaşineran ~ gomaşinenan |
gomaşines ~ gomaşiney |
|
gogaşineran ~ gogaşinenan |
gogaşines ~ gogaşiney |
|
gvaşineran ~ gvaşinenan |
gvaşines ~ gvaşiney |
29.3.2.
Sözdizimi Özne (hatırlayan
kişi) : Datif
Tümleç
(hatırlanan) : Yalın
29.3.3.
Tümlece göre çekim
Atina
►
Himus ma govaşiner. O beni
hatırlıyor.
►
Himus si gvaşiner. O seni hatırlıyor.
►
Himus him gvaşinen.O onu hatırlıyor.
►
Himus şk̆u
govaşinert. O bizi hatırlıyor.
►
Himus
t̆k̆va gvaşinert.
O sizi hatırlıyor.
►
Himus hini gvaşinen. O onları
hatırlıyor.
Örnek(Evuli)
►
Aşelas k̆at̆a
ç̆umanişe
ma gvaşinen. Aşela her sabah beni hatırlıyor.
►
Loyas si gvaşinen-i ? Loya seni hatırlıyor mu?
►
Loyas si var gvaşinen-i ? Loya seni hatırlamıyor mu ?
►
Didi-şk̆imi
p̆anda
gomaşinasere. gyu.
Babaannemi her zaman hatırlayacağım.
►
Ma si kogomaşinu. Ben seni hatırladım.
29.4.
Amşk̆orinen/
Amşk̆irinen
: Acıkmaya başlıyor
Datif özneli Boş
tümleçli fiil
► amşk̆orinen
: acıkmaya başlıyor
► amşk̆orinu
: acıktı
Bu fiilin perfekt biçimi “acıkmaya başladı” demek değildir.
29.4.1.
Çekim
|
Emperfekt(Batı) |
Perfekt(Batı) |
|
mamşk̆orinen |
mamşk̆orinu |
|
gamşk̆orinen |
gamşk̆orinu |
|
amşk̆orinen |
amşk̆orinu |
|
mamşk̆orineran
~ mamşk̆orinenan |
mamşk̆orines
~ mamşk̆oriney |
|
gamşk̆orineran
~ gamşk̆orinenan |
gamşk̆orines
~ gamşk̆oriney |
|
amşk̆orineran
~ amşk̆orinenan |
amşk̆orines
~ amşk̆oriney |
29.4.2.
Sözdizimi
Özne (acıkan kişi) : Datif
Bazen “Boş tümleç” denebilen kelime cümle
içinde bu fiilin önünde Yalın durumda bulunur. Örnek: “cari mamşk̆orinu:
ben [yemek] acıktım”.
29.5.
Ambinen ~
Auminen: Susamaya başlıyor
Datif özneli Boş tümleçli fiil
► ambinen ~ auminen : susamaya başlıyor
► ambinu ~ auminu : susadı
Bu fiilin perfekt biçimi “susamaya başladım” demek değildir.
|
Emperfekt(Batı) |
Perfekt(Batı) |
|
mambinen |
mambinu |
|
gambinen |
gambinu |
|
ambinen |
ambinu |
|
mambineran ~ mambinenan |
mambines ~ mambiney |
|
gambineran ~ gambinenan |
gambines ~ gambiney |
|
ambineran ~ ambinenan |
ambines ~ ambiney |
► ʒ̆ari mambinu. Susadım.
► ʒ̆ari gambinu-i? Susadın mı?
► ʒ̆ari var gambinu-i? Susamadın mı?
|
Emperfekt(Doğu) |
Perfekt(Doğu) |
|
mauminen |
mauminu |
|
gauminen |
gauminu |
|
auminen |
auminu |
|
mauminenan |
maumines |
|
gauminenan |
gaumines |
|
auminenan |
aumines |
29.6.
Dvanç̆inen
~ D(v)aç̆k̆inden
: Yorulmaya başlıyor.
{dö.tsz}
► dvanç̆inen ~
d(v)aç̆k̆inden : yorulmaya başlıyor
► dvanç̆inu ~
d(v)aç̆k̆indu : yoruldu
Bu fiilin Perfekt biçimi “yorulmaya başladı” demek değildir.
Çekim
|
Emperfekt(Batı) |
Perfekt(Batı) |
|
domanç̆inen |
domanç̆inu |
|
doganç̆inen |
doganç̆inu |
|
dvanç̆inen |
dvanç̆inu |
|
domanç̆ineran
~ domanç̆inenan |
domanç̆ines
~ domanç̆iney |
|
doganç̆ineran
~ doganç̆inenan |
doganç̆ines
~ doganç̆iney |
|
dvanç̆ineran
~ dvanç̆inenan |
dvanç̆ines
~ dvanç̆iney |
|
Emperfekt(Doğu) |
Perfekt(Doğu) |
|
domaç̆k̆inden |
domaç̆k̆indu |
|
dogaç̆k̆inden |
dogaç̆k̆indu |
|
d(v)aç̆k̆inden |
d(v)aç̆k̆indu |
|
domaç̆k̆indenan |
domaç̆k̆indes |
|
dogaç̆k̆indenan |
dogaç̆k̆indes |
|
d(v)aç̆k̆indenan |
d(v)aç̆k̆indes |
29.7.
Açinden ~ Açkinden : (Şu sıralar)
hapşırıyor.
{dö.tsz}
► açinden ~ açkinden : (şu sıralar) hapşırıyor
► açindu ~ açkindu : (az önce) hapşırdı
Lazcada bu fiil biçim bakımından Hal değişme fiilidir. İstem
dışı meydana gelip bastırılamıyan fizyolojik bir tepki olduğu
için Hareket fiilleri arasında yer almamaktadır.
Çekim
|
Emperfekt(Batı) |
Perfekt(Batı) |
|
maçinden |
maçindu |
|
gaçinden |
gaçindu |
|
açinden |
açindu |
|
maçinderan ~ maçindenan |
maçindes ~ maçindey |
|
gaçinderan ~ gaçindenan |
gaçindes ~ gaçindey |
|
açinderan ~ açindenan |
açindes ~ açindey |
|
Emperfekt(Doğu) |
Perfekt(Doğu) |
|
maçkinden |
maçkindu |
|
gaçkinden |
gaçkindu |
|
açkinden |
açkindu |
|
maçkindenan |
maçkindes |
|
gaçkindenan |
gaçkindes |
|
açkindenan |
açkindes |
29.8.
Gvaren[4]
: (Doğa üstü bir varlıktan dolayı) korkuya kapılıyor.
{dö.tsz}
► gvaren : (doğa üstü bir varlıktan) korkuya
kapılıyor
► gvaru : (doğa üstü bir varlıktan) korkuya kapıldı
Çekim(Atina)
|
Emperfekt |
Perfekt |
|
gomaren |
gomaru |
|
gogaren |
gogaru |
|
gvaren |
gvaru |
|
gomareran |
gomares |
|
gogareran |
gogares |
|
gvareran |
gvares |
[1] “goç̆k̆ondes”
yerine “goç̆k̆ondu”
biçimi de gözlemlenmiştir.
[2] “ak̆omandu”
yerine “ak̆omandes”
biçimi de gözlemlenmiştir.
[3] “g(v)anç̆eles”
biçimi de gözlemlenmiştir.
[4] “gvaren”: Bu kelimenin tam Türkçe
karşılığı bulunamamıştır. Kabaca doğa üstü varlıklara
karşı korkuya kapılma duygusunu ifade eder.