30

hal fiil

30. Hal Fiil

Madde 11’de anlatıldığı gibi Hal fiillerinin Emir kipi, Yasak kipi, Yeterlik kipi ve Tecrübe kipi bulunmamaktadır. Ayrıca, Perfekt biçimleri de bulunmamaktadır.

Lazcada çok sayıda bulunan Hal fiillerinden kullanımı en yaygın olanlar burada gösterilmiştir.

30.1.Duruş fiili

dgun ~ dgin: Ayakta durmuş haldedir.

Bu Hal fiili biçim ve anlam bakımından “dogutun ~ dodgitun: ayakta duruyor” hareket fiili ile aynı grubu oluşturmaktadır.

Örnek(Evuli) 

► Ma nca k̆ala bdgurt̆i. Ben ağacın yanında duruyordum.
► Si gale mot dgirt̆i ? yul. Sen neden dışarda duruyordun.
► Hak miti var dgirt̆u. yul. Burada kimse durmuyordu.
► Şk̆u berepe şk̆ala bdgurt̆it. gyu. Biz çocukların yanında duruyorduk.
► Hek mot var dgir ? yul. Neden orada durmuyorsun ?

30.1.1.   Xers ~ Xen : Oturmuş haldedir.

Bu fiil “doxedun: oturuyor; elaxedun: kenarda oturuyor; doxunu: oturma, oturuş, oturmak” gibi başka kelimelerin de bulunduğu aynı grupta yer alır.

Örnek(Evuli) 

► Hak mot va(r) xer ? Neden burada oturmuyorsun ?
► Hak xer-i ? Burada mı oturuyorsun/ Burada oturuyor musun ?
► Hak va(r) xer-i ? Burada oturmuyor musun ?
► Ma tronis pxert̆i. Ben iskemle de oturuyordum.
► Si so xert̆i ? Sen nerde oturuyordun ?
► Him k̆ulis xert̆u. O, iskemlede oturuyordu.

Ncas ~ Cans : Yatmış haldedir.

Kelime grubu: “dicinen ~ dincinen: yatmaya gidiyor; incirs: uyuyor, uyumaya gidiyor; nciri: uyku” vb.

Örnek(Evuli) 

► Çku oxoris bcant̆it. Biz evde yatıyorduk.
► Oncires cant̆u. yatakta yatıyordu.
► Oncires cant̆u-i ? Yatakta mi yatıyordu; Yatakta yatıyor muydu ?
► Oncires var cant̆u-i ? Yatakta yatmıyor muydu ?
► Bere so cant̆u ? Çocuk nerede yatıyordu ?

 Nças ~ Çans: Meyve dalındadır.

Kelime grubu: “içanen: (meyve ağacı) meyve veriyor”

► ʒ̆o mʒxuli nças. Bu yıl armut dalında var.
► Goʒ̆o mʒxuli var çant̆u. Geçen yıl armut dalında yoktu (armut vermemişti).
► Mʒxuli var ças-i ? Armut dalında yok mu ?
► Goʒ̆o, mʒxuli, mbuli do uşk̆uri-ti var çant̆u. Geçen yıl armut da, kiraz da, elma da vermedi.

 Şun ~ Şuns: (Birşey onun) hatırındadır.

Kelime grubu: “gvaşinen: hatırlıyor; goyşinams: hatırlamaya çalışıyor, anıyor; guşinams: ona hatırlatıyor”

Örnek(Evuli) 

► Ğoma mi moxtu, kşun-i ? Dün kimin geldiğini hatırlıyor musun ?
► Ma ğoma mi moxtu, var mşun. Ben, dün kimin geldiğini hatırlamıyorum.
► Ğoma mi moxtu, var kşun-i ? Dün kimin geldiğini hatırlamıyor musun ?
► Mağodespe ğomaşa komşut̆u. Başımıza gelenleri düne kadar hatırlıyordum.

30.2. Uk̆oren ~ Uk̆oroms ~ Uk̆orems : Bir şeyin eksikliğini duyuyor.

*“-ems, -eman, -emmt̆u, -emt̆es” ile bitenler Pilarget’teki biçimlerdir.  

Örnek(Evuli) 

► Ar oxori komiğurt̆u, ar oxori şk̆va mik̆orert̆u. Bir evim vardı, bir ev daha lazımdı.
► Çku çkar mutu var mik̆oroman. Bizim hiçbir şeye ihtiyacımız yok.
► T̆k̆va mu gik̆orenan ? Sizin neye ihtiyacınız var/ Size ne lazım ?
► T̆k̆va mutu gik̆orenan-i ? Size bir şey lazım mı ?

30.3. Sahiplik fiili

Uyonun : (Canlı varlıklara) sahiptir.

► miyonun: (canlı bir varlığa) sahibim
► miyonurt̆u: (canlı bir varlığa) sahiptim
► miyonurt̆as: (canlı bir varlığa) sahip olayım
► miyonurt̆asen: (canlı bir varlığa) sahip olacağım

* Arhavi’de “miyonurt̆anoren, ...” biçiminde olur.

Not: “Miqo(n)un...” yerine “miqorun...” biçimleri de gözlemlenmiştir.

Örnek(Evuli) 

► Amus ar bere uqout̆u. xop. Bunun bir çocuğu vardı.
► Xçinis mamuli uqout̆eren. xop. Yaşlı kadının bir horozu varmış.
► Ma miti var miyonut̆u. atn. Benim kimsem yoktu.
► “Hem met̆a cuma var miyonunan” ya uʒ̆ves doren.[1] ark. “Ondan başka kardeşimiz yok” demişler.
► Ar bereşe made miti giyonun-i ? Bir çocuktan başka kimsen var mı ?

Uğun: (Cansız bir varlığa) sahipti.

► iğun: (cansız bir valığa) sahibim
► miğurt̆: (cansız bir valığa) sahiptim
► miğurt̆as: (cansız bir valığa) sahip olayım

Örnek(Evuli)

► Man ar dergi okro miğun. Bir küp altınım var.
► Ma çkar mutu var miğun. Benim hiçbir şeyim yok.
► Ma mteli mutxanepe komiğuu. Benim herşeyim vardı.
► Si, okrope so giğun ? Senin altınların nerede ?
► Ç̆ume ç̆anda miğun do mitis var gicoxapt. Yarın düğünüm var, ama, hiçbirinizi davet etmiyorum.

Uz̆un ~ Uz̆in: Onun sahip olduğu bir varlık yerde duruyor.

► miz̆un ~ miz̆in: benim bir şeyim bir yerde duruyor

► miz̆urt̆u ~ miz̆it̆u: benim bir şeyim bir yerde duruyordu

► miz̆urt̆as ~ miz̆it̆: benim bir şeyim yerde dursun

30.4. Z̆un ~ z̆in: (Terkedilmiş halde bir yerde) duruyor.

► bz̆ur ~ bz̆ir: ben (bir yerde) duruyorum
► bz̆urrt̆i ~ bz̆it̆i: ben (bir yerde) duruyordum
► bz̆urt̆a ~ bz̆it̆: (bir yerde) durayım

30.5.. Adlanma fiili

İsme sahip olan kişi Datif olur.

“Onun adı” yalın olur.

Coz̆un gyu. Gyoz̆in viʒ̆. Onun adı ...-dır.

Batı

► cemoz̆un: benim adım ...-dır
► cemoz̆urt̆: benim adım ...-idi>
► cemoz̆urt̆as: benim adım ... olsun

Viʒ̆e

► gemoz̆in: benim adım ...-dır
► gemoz̆iit̆: benim adım ...-idi
► gemoz̆it̆as: benim adım ... olsun

Coxonss ark. xop. çxa. Onun adı ...-dır.

► Kelime grubu: coxo: isim; ucoxams: çağırıyor; ocoxu: çağırma, çağırmak
► mcoxons: benim adım ...-dır
► mcoxont̆: benim adım ...-idi

Örnek(Evuli)

► Si mu gcoxons ? Senin adın nedir ?
► Ma Gubazi mcoxons. Benim adım Gubazi’dir.
► Si Teona gcoxons. Senin adın Tena’dır.
► Hemuz Şana coxons. Onun adı Şana’dır.
► Çkin Moni mcoxonan. Bizim adımız Moni’dir.
► Si mu gcoxonu ? Senin adın ne idi ?

30.7.      Uşk̆un ~ Uçkin : Biliyor.

Batı

► mişk̆un: biliyorum
► mişk̆urt̆u: biliyordum
► mişk̆urt̆as: bileyim

Doğu

► miçkin: biliyorum
► miçkit̆u: biliyordum
► miçkit̆as: bileyim

Örnek(Evuli)

► Man, si nam svas xer, var miçkin. Ben, senin nerede oturduğunu bilmiyorum.
► Çkin Lazuri miçkinan. Biz Lazca biliyoruz.
► Çkin Lazuri var miçkit̆es-i? Biz Lazca bilmiyor muyduk ?
► Şk̆u sk̆ani yoxo mişk̆uran. Biz senin adını biliyoruz.
► Ma çkar mutu var miçkin. Ben hiçbir şey bilmiyorum.

30.8.    Unon : İstiyor.

Doğu

► minon: istiyorum
► mint̆: istiyordum
► mint̆as: isteyeyim

Örnek(Evuli)

► Si(n) ʒxeni ginon-i? Sen at mı istiyorsun?

► Man tkvani p̆at̆inoba var minon. Ben sizin kötülüğünüzü istemiyorum.

► Çku tkvani steri bere var minonan. Ben sizin gibi çocuk istemiyorum.

► Ma jur biç̆i mint̆u. Ben iki erkek çocuk istiyordum.

► Xut bozo var mint̆u. Ben beş kız istemiyordum.

30.9.      Duygu fiili

30.11.1. Anciren: Uykusu var.

Kelime grubu: incirs: uyuyor; nciri: uyku; oncire: yatak; onciru: uyuma, uyumak

Örnek(Evuli) 

► Ma var manciren. Benim uykum yok.
► Si ganciren-i ? Senin uykun var mı ?
► Ma manciras. Benim uykum olsun.
► Biç̆epes ancireran. Erkek çocuklarının uykusu var.
► Bozopes-ti ancirt̆es. Kızların da uykusu vardı.

 Aʒ̆unen ~ Aʒ̆k̆unen : Onun (bir yeri) ağrıyor.

Batı

► maʒ̆unen: benim (bir yerim) ağrıyor
► maʒ̆unert̆u : benim (bir yerim) ağrıyordu
► maʒ̆unas: benim (bir yerim) ağırsın

* “maʒ̆unert̆as” vs. biçimleri de gözlemlenmiştir.

Doğu

► maʒ̆k̆unen: benim (bir yerim) ağrıyor
► maʒ̆k̆unet̆u : benim (bir yerim) ağrıyordu
► maʒ̆k̆: benim (bir yerim) ağırsın

Örnek(Evuli) 

► Ti maʒ̆unen. Başım ağrıyor.
► Si korba gaʒ̆k̆unen-i ? Senin karnın ağrıyor mu ?
► Si guri gaʒ̆k̆unet̆u-i? Senin miden ağırıyor muydu ?
► K̆ibri maʒ̆unen. Dişim ağırıyor.

Ançaminen ~ Açaminen: Onun (bir yeri) kaşınıyor.

► mançaminen: benim bir yerim kaşınıyor
► mançaminerrt̆u: benim bir yerim kaşınıyordu

Kelime grubu: inçamins: kendini kaşıyor; unçaminams: başkasını kaşıyor; onçaminapams: başkasına kaşıtıyor; onçaminu: kaşıma, kaşınma, kaşınmak

Örnek(Evuli) 

► Ma xe mançamins. Benim elim kaşınıyor.
► Si ti gançaminet̆u-i? Senin başın kaşınıyor muydu?
► Si k̆ap̆ula var gançaminen-i ? Senin sırtın kaşınmıyor mu ?

 Aşk̆urinen ~ Aşkurnen: korkuyor

Kelime grubu: şk̆urdun: korkuyor; oşk̆urinams ~ oşkurnams: korkutuyor; şk̆urina ~ şk̆urna: korku.

Batı

► maşk̆urinen: korkuyorum
► maşk̆urinert̆: korkuyordum
► maşk̆urinas: korkayım

Örnek(Evuli) 

► Ma var maşk̆urinen. Ben korkmuyorum.
► Si gaşk̆urinen-i? Sen korkuyor musun ?
► Si mk̆yapuşen gaşk̆urnen-i? Sen çakaldan korkuyor musun.
► Si mişe gaşk̆urinen ? Sen kimden korkuyorsun ?
► Hamuz mitişen var aşkurnen. O kimseden korkmuyor.

 Apsen

► mapsen: çişim var
► mapsert̆: çişim vardı