|
34
mamtinoba
34.
Mamtinoba(Olumluluk vurgulama ekleri)
Dört çesit mamtinoba vardır.
► “o-”
► “do-”
► “menda-”
► “ko-”
Mamtinoba, fiillerin en
başına gelen ektir. “Na-”lı cümlemsilerde ve fiilimsilerde
(fiil-isim, fiil-sıfat, fiil-zarf) kullanılmaz.
32.1. Mamtinoba “o-”
Mamtinoba “o-”
ile Fiil-isim başeki “o-”yu
karşılaştırınız. bkz. 39.1.2.
Fiil başı “o-” ile
karşılaştırınız. bkz. 45.5.3.
► Daima vurgulu telaffuz edilir.
► Başlı fiillerde
[1]
kullanılmaz.
► Sadece şahıslı fiillerin başına gelir.
► Fiilin kök öneki “ø-” ise Emperfekt biçimlerde
kullanılmaz.
► Fiilin kök öneki “i-(2)” veya “i-/
u-” ise Emperfekt biçimlerde de kullanılır.
|
Pşk̆omi
~ p̆ç̆k̆omi: |
yedim |
|
opşk̆omi
~ op̆ç̆k̆omi: |
(elbette) yedim |
|
var pşk̆omi
~ var p̆ç̆k̆omi: |
yemedim |
|
pşk̆omare
~ p̆ç̆k̆omare: |
yiyeceğim |
|
opşk̆omare
~ op̆ç̆k̆omare
: |
(elbette) yiyeceğim |
|
var pşk̆omare
~ var p̆ç̆k̆omare: |
yemiyeceğim |
|
pşk̆omart̆u
~ p̆ç̆k̆omat̆t̆i: |
yiyecektim |
|
opşk̆omart̆u
~ op̆ç̆k̆omat̆t̆i: |
(elbette) yiyecektim |
|
var pşk̆omart̆u
~ var p̆ç̆k̆omat̆t̆i: |
yemiyecektim |
|
Pşvi
|
içtim |
|
opşvi |
(elbette ki) içtim |
|
var pşvi |
içmedim |
|
p̆ç̆vi
|
yaktım |
|
op̆ç̆vi |
(elbette ki) yaktım |
|
var p̆ç̆vi |
yakmadım |
|
p̆ç̆opi |
yakaladım |
|
op̆ç̆opi |
(elbette ki) yakaladım |
|
var p̆ç̆opi |
yakalamadım |
|
pçi |
yedirdim |
|
opçi |
(elbette ki) yedirdim |
|
var pçi |
yedirmedim |
Mamtinoba “o-” arkasına gelen /i/
fonemi bazen /y/
’ye dönüşür.
|
o + işk̆omu
= oişk̆omu
= oyşk̆omu |
yenildi |
|
o + iç̆u = oiç̆u= oyç̆u |
yandı |
|
o + int̆alu = oint̆alu = oynt̆alu |
karıştı |
|
o +
int̆alert̆u = oint̆alert̆u = oynt̆alert̆u |
karışıyordu |
Aşağıdaki Mamtinoba’lı ile Mamtinobasız cümleleri
karşılaştırınız.
► Mik şk̆omu
? Kim yedi ?
► Nanak şk̆omu.
Anne yedi. (Eylemi yapan kişiyi vurgular)
► Nanak oşk̆omu.
Anne yedi. (Yapılan eylemi vurgular)
► Kçinik
gyari ç̆u.
Yaşlı kadın yemek pişirdi.
► Kçinik gyari oç̆u. Yaşlı kadın
yemek pişirdi.
► Ma
berepes uşk̆uri pçi.
Ben çocuklara elma yedirdim.
► Ma berepes uşk̆uri opçi. Ben çocuklara
elma yedirdim.
Aşağıdaki iki fiil, Batı
diyalektlerinde Mamtinoba “o-”ludur. (Doğu diyalektlerinde
bu iki fiilin karşılığı, Mamtinoba “o-” değil, Fiil başı
“o-” ile başlamaktadır. bkz. 45.53.
|
vudvi
~ budvi gyu. |
gözlerimi yumdum |
|
ovudvi
~ obudvi gyu. |
(elbette ki) gözlerimi yumdum |
|
var vudvi
~ budvi gyu. |
gözlerimi yummadım |
|
vupşi
~ bupşi gyu. |
(ona ait bir şeyi) doldurdum |
|
ovupşi
~ obupşi gyu. |
(elbette ki) (ona ait bir şeyi) doldurdum |
|
var vupşi
~ var bupşi gyu. |
(ona ait bir şeyi)
doldurmadım |
|
Emperfekt biçimlerle
kullanımı |
|
ovuşk̆omam |
onun
olan bir şeyi yiyorum |
|
ogişk̆omams |
o,
sana ait olan bir şeyi yiyor |
|
ovupşam |
ona
dolduruyorum |
|
ogipşam |
sana
dolduruyorum |
|
omipşams |
o bana
dolduruyor |
|
ovudum |
(gözümü) yumuyorum |
|
ovunt̆alam |
onun
yerine karıştırıyorum |
|
omint̆alaman |
onlar
bana ait olan bir şeyi karıştırıyorlar |
32.2. Mamtinoba “do- ”
Mamtinoba “do- ” ile fiil
başı “do- ”yu karşılaştırınız. bkz. 45.6., 45.7.
32.2.1.
Biçim
“d-” : “i, o, u” önünde
“d(v)-”
: “a” önünde
Ayrıca, Pazar
diyalektlerinde “vi-, vu-, mi-, gi-” önünde bulunduğunda
“de-” şeklini alır.
32.2.2.
Kullanım(Oxmaru)
► Başlı fiillerde kullanılmaz.
► Daima vurgulu telaffuz edilir (Vuayel önünde
“d-, dv-” şeklini aldığında vurgusu hemen arkasına gelen
vuayele geçer.)
► Fiilin kök öneki “ø-” ise Emperfekt biçimlerde
kullanılmaz.
► Fiilin kök öneki “i-(2)” veya “i-/
u-” ise Emperfekt biçimlerde de kullanılır.
Aşağıdaki örneklerde kullanımı gösterilmiştir.
|
p̆t̆axi |
kırdım |
|
dop̆t̆axi |
(tabi ki) kırdım |
|
var p̆t̆axi |
kırmadım |
|
p̆ʒ̆opxi
|
tamir ettim |
|
dop̆ʒ̆opxi |
(tabii ki) tamir ettim |
|
var p̆ʒ̆opxi |
tamir etmedim. |
|
vuʒ̆vi
~ buʒ̆vi |
ona söyledim |
|
dovuʒ̆vi
~ dobuʒ̆vi |
(elbette ki) ona söyledim |
|
var vuʒ̆vi
~ var buʒ̆vi |
ona söylemedim |
|
vucoxi
~ bucoxi[2] |
onu çağırdım |
|
dovucoxi
~ dobucoxi |
(tabi ki) onu çağırdım |
|
var vucoxi
~ var bucoxi |
onu çağırmadım |
|
pçxi |
yıkadım |
|
dopçxi |
(tabii ki) yıkadım |
|
var pçxi |
yıkamadım |
|
p̆ç̆adi |
çaktım |
|
dop̆ç̆adi |
(tabii ki) çaktım |
|
var p̆ç̆adi |
çakmadım |
|
Şimdiki zamanda kullanımı |
|
-
(do+uxenams =) duxenams |
|
ona,
onun için,
onun yerine yapıyor. |
|
-
(do+ixenams =) dixenams |
|
kendisi için yapıyor. |
|
-
(do+unç̆valams =) dunç̆valams |
|
ona,
onu için,
onun yerine inek sağıyor. |
|
“do-”nun “dv-”ye dönüşümü |
|
-
(do + axenu =) dvaxenu |
|
yapabildi; istemiyerek yaptı |
|
-
(do + aoropu =) dvaropu |
|
sevdi;
sevdalandı |
|
-
(do + aşk̆omu
=) dvaşk̆omu
gyu. |
|
yiyebildi istemiyerek yedi |
|
-
(do + aç̆k̆omu=) dvaç̆k̆omu yul. |
|
yiyebildi; istemiyerek yedi |
|
Pazar’daki “de-”nin örnekleri |
|
-
devicini = dovicini: |
yattım |
|
-
devuyi = dovuyi: |
(onun bir şeyini) yaptım |
|
-
devuʒ̆vi = dovuʒ̆vi: |
ona söyledim |
|
-
devuʒ̆opxi
= dovuʒ̆opxi: |
(onun bir şeyini) yaptım, tamir ettim |
Aşağıdaki Mamtinoba’lı ile Mamtinoba’sız örneklerini
karşılaştırınız.
► Ma da-şk̆imis oxori vuk̆odi.
Ben kız kardeşime ev inşa ettim.
► Da-şk̆imis oxori vuk̆odi.
Ben kız kardeşime ev inşa ettim.
► Ma da-şk̆imis oxori devuk̆odi.
Ben kız kardeşime ev inşa ettim.
32.3. Mamtinoba “menda-”
32.3.1.
Biçim
“mend-”: vuayel önünde
“mende-” : “vi- ~ bi-, vu- ~
bu-, mi-, gi-” önünde
32.3.2.
Kullanım(oxmaru)
Mamtinoba “menda-” ancak,
“gitmek”, “götürmek” ya da “göndermek” anlamına gelen çok az
sayıda fiilde kullanılmaktadır.
► Başlı fiillerde kullanılmaz.
► Genellikle Emperfekt biçimlerde kullanılmaz
(Pazar diyalektlerinde istisna bulunmaktadır).
Pazarlı veya Çamlıhemşinli Laz iseniz konuştuğunuz Lazcada
iki çeşit “menda-” eki var olduğunu biliyorsunuz.
► menduyonams (1): (Canlı bir varlığı)
götürüyor.
► menduyonams (2) : (Canlı bir varlığı)
zorla alıp götürüyor; ısrar ederek alıp götürüyor.
► Cuma-muşis a korme menduyonu: Erkek kardeşinden
(zorla, ısrar ederek) tavuk aldı, alıp götürdü.
► Cuma-muşis korme var menduyonu: Erkek
kardeşinden (zorla/
israr ederek) tavuk almadı.
► menduğams (1): (Cansız bir varlığı)
götürüyor.
► menduğams (2) : (Cansız bir varlığı)
zorla alıp götürüyor; ısrar ederek alıp götürüyor.
► Da-şk̆imis a xami mendevuği. Kız kardeşimden
(zorla/
ısrar ederek) bir bıçak aldım.
► Da-şk̆imis xami var mendevuği. Kız
kardeşimden (zorla/
ısrar ederek) bir bıçak almadım.
“Menduyonams”(1) ile
“menduğams”(1)’deki
“mend-” eki burada anlatılan Mamtinoba’dır. “Menduyonams”(2)
ile “menduğams” (2)’deki
“mend-” eki ise fiilbaşıdır. bkz. 45.39.
|
idu |
gitti |
|
mendaxt̆u[3] |
(mutlaka) gitti |
|
var idu |
gitmedi |
|
voşk̆vi
~
boşk̆vi |
gitmesine izin verdim |
|
mendavoşk̆vi |
gönderdim, gitmesine izin verdim |
|
var voşk̆vi |
göndermedim, gitmesine izin vermedim. |
|
vuncğoni
~
buncğoni |
gönderdim (cansız) |
|
mendevuncğoni |
(mutlaka) gönderdim |
|
var vuncğoni |
göndermedim |
|
vupini
~
bupini |
(hayvanları) güttüm |
|
mendevupini |
güttüm |
|
var vupini
|
gütmedim |
“Menda-” bazı şahıssız fiillerin başına gelebilir.
|
ilven |
gidiliyor |
|
mendilven |
(muhakkak) gidiliyor |
|
var ilven |
gidilmiyor
~
gidilmez |
Atina, şimdiki zamanda kullanımı
► Beres obiraşe menduğams.
(1-Mamtinoba)
Çocuğa oyuncak götürüyor.
(2-Fiilbaşı)
Çocuktan zorla oyuncağı alıyor.
► Mitis p̆i uk̆itxaşe noğaşe mendulun. Kimseye
sormadan çarşıya gidiyor.
32.4. Mamtinoba “ko-”
32.4.1.
Biçim
“k-” : vuayel önünde
“ho-” : Hopa[4]
ve Çxala’da bazen “ko-” yerine söylenir
32.4.2.
Kullanımı (Oxmaru)
(a)
Başlı fiiller ile kullanılır.
(b)
Bazen başsız fiiller ile de kullanılır.
(c)
Daima vurgulu telaffuz edilir. Vuayel önünde “k-”
şeklini aldığında vurgusu hemen arkasına gelen vuayele
geçer.
|
moxt̆i |
gel |
|
komoxti |
(muhakkak) gel |
|
mot mulur[5] |
gelme |
|
doxedi
|
otur |
|
kodoxedi |
(muhakkak) otur |
|
mot doxedur |
oturma |
|
moği
|
getir |
|
komoği |
(muhakkak) getir |
|
mot moğam |
getirme |
|
pʒadi |
baktım; sınadım |
|
kopʒadi |
(kesinlikle) baktım |
|
var pʒadi |
bakmadım |
|
bz̆iri |
gördüm |
|
kobz̆iri
|
(kesinlikle) gördüm |
|
var bz̆iri |
görmedim |
|
amaxt̆u |
girdi |
|
kamaxt̆u |
(kesinlikle) girdi |
|
var amaxt̆u |
girmedi |
|
extu |
yukarı çıktı |
|
kextu |
(kesinlikle) yukarı çıktı |
|
var extu |
yukarı çıkmadı |
Aşağıdaki Mamtinoba’lı ve Mamtinoba’sız örnekleri
karşılaştırınız.
► Mi moxt̆u ? Kim geldi ?
► Nana moxt̆u. Anne geldi. (Gelen kişinin anne
olduğunu vurgular
► Nana moxt̆u-i ? Anne mi geldi ? (Gelen kişinin
anne olup olmadığı soruluyor)
► Nana komoxt̆u-i ? Anne geldi mi ? (Annenin
gelip gelmediği soruluyor. Annenin gelmesi
bekleniyordu)
► Ho, nana komoxt̆u. Evet, anne geldi.
(Annenin geldiğini vurgular)
► Kart̆ali mevoncğonu. Mektup gönderdim.
► Kart̆ali komevoncğonu. Mektubu gönderdi.
(Gönderilmesi beklenen mektubu gönderdi.)
► Mazap̆u meyemik̆limu. Bana nezle bulaştırdı. (Bu
beklenen bir durum değildi)
► Mazap̆u komeyemik̆limu. Bana uyuzu
bulaştırdı. (Nihayet, beklendiği gibi)
► Lazuri a mʒik̆a mişk̆un. Az da olsa Lazca
biliyorum.
► Lazuri mʒik̆a mişkun. Lazcayı az biliyorum.
► Lazuri a mʒik̆a komişk̆un. Bildiğim Lazca
az, çok değil.
► Lazuri komişk̆un. Lazcayı biliyorum.
► Ma nʒaşe ceft̆i. Ben gökten indim.
(Burada önemli olan yapılan eylemden çok eylemin çıkış
noktasıdır yani inilen yerin “gök” olması)
► Ma nʒaşe koceft̆i. Ben gökten indim.
(Burada
önemli olan “inmek” eylemidir.)
[1] Başlı fiil: Fiil başı ile başlayan fiil.
[2] Art̆aşeni diyalektlerinde
“vuoxi~ buoxi”, Atina diyalektlerinde “vuyoxi”
[3] Lazca gitmek fiili çok köklüdür. bkz. 17.
[4] Ayrıca, Sapanca, Akçakoça,
İzmit vs. yerlerde yaşayan 93 Harbi göçmeni Lazlar Xopa ve Batumi diyalektleri kullanmayı sürdürmektedir.
[5] Lazca gelmek fiili çok köklüdür. bkz. 42.
| 
İNDEX
Anasayfa
Sözlük
LZ & TR
Laz Müziği
Gramer
Lzr.Nç̆ari
Çeviri
Telaffuz
Laz Ad'ları
Zoo.Bot
K̆vinçepe
Mzgudape
Skindinape
Çxomepe
Bobolape
Mjora PDF